Библиотека :)

Пастэга
Яўген Аснарэўскі

© Яўген Аснарэўскі, 2023

ISBN 978-5-0060-2788-6

Создано в интеллектуальной издательской системе Ridero

Пастэга

Глава 1

Цёплая, залатая восень… Мужчына і дзяўчына стаялі побач з высокім, шэрым мастом, ля берага даволі шырокай ракі. Злева ад іх, на некаторай адлегласці, хаваўся ў пералівістай, блакітнаватай смузе, горад, у панараме якога вылучаліся два замкі на высокіх пагорках, хупавыя званіцы хрысціянскіх цэркваў, і сумныя, нязграбныя прамавугольнікі бетонных гмахаў. Перад іх тварамі, пасярод хвалістага воднага шоўку, знаходзіўся невялікі, зялёны астравок, здольны цалкам пакрывацца вадой у дні разводдзяў. Двое назіральнікаў былі апрануты ва ўмерана цёплыя курткі, сімпатычныя шапкі і пальчаткі, цёмныя штаны. Адным з гэтых назіральнікаў быў я — Магістра Тэт (Magistro Tet). Спадарожніцу маю звалі Альфа Саванта (Alfa Savanto). Мы глядзелі на астравок, а там з'яўляліся хуткія, як маланка, выдры.

— Пойдзем, Тэт, — сказала яна, гледзячы на мяне выразнымі і трохі смяшлівымі вачыма, у якіх амаль кожны мог бы прачытаць толькі злёгку затоеную пяшчоту. — Прыйшла пара для нашых урокаў.

«Што можа быць лепш за ўрокі, — падумалася мне, — калі ты настаўнік, а не вучань».

Аднак Альфа любiла быць вучаніцай. І вось мы ўжо сядзелі ў маёй хаце. Інтэр'ер у стылі лофт і ашаламляльны сад за старымі вокнамі… Тут у мяне былі яблыні, і бэз, і грушы, і таполі, і вішні, і агрэст, і зялёная траўка з кветкамі. На самых высокіх дрэвах — цэлая куча амелы. Часам яе вечна зялёныя шчупальцы падалі на дарожкі саду… Вырваныя ветрам яны былі асуджаны на смерць, але яшчэ неверагодна доўга супраціўляліся ёй, нават калі зямлю пакрываў белы, хрумсткі снег.

Аказваецца, у амелы ёсць ягады. Пакуль яна вісіць на дрэве разгледзець іх вельмі складана.

— Люблю тваю самаробную мэблю, — шапнула Аля і засмяялася.

Мілка зручна ўладкавалася на канапе. Побач красаваліся самыя розныя падушкі: некаторыя з даволі складаным гафтам, а іншыя з гладкай, прыгожай тканіны. Усе гэтыя мяккія штуковіны стварылі гаспадары кватэры.

— Згуляем у шахматы, Аля? — спытаў я і ўсміхнуўся.

— Вядома! — хутка пагадзілася яна і рэзка нахіліла галаву на бок, пры гэтым яе валасы саслізнулі на грудзі.

Я — вельмі пасрэдны шахматыст. Вельмі нават маламайстэрскі. Але ўсё ж змог навучыць Алю. Яна выдатна разумела гульню і адгражвалася ўжо ў хуткім часе перасягнуць настаўніка. Думаю, усе шанцы ў яе сапраўды былі. Вучыць яе — неверагоднае шчасце. Што можа быць больш пацягальным, чым задуменная жанчына, якая сядзіць на тваім ложку, схіліўшыся над дошкай з маленькімі, бліскучымі фігуркамі, гладкімі, такімі прыемнымі навобмацак… Гладкія фігуркі, шурпатая дошка са старым, сцертым лакам, маладая дзяўчына… Іх так і хочацца пагладзіць!

Хэй, што вы там гаворыце? Ніколі не думаючая, голая жанчына, без усялякіх фігур, акрамя яе ўласнай, значна панадлівей за тую, што я цяпер апісаў? Хм… Так сапраўды скажуць многія мужчыны, калі, зразумела, раптам вырашаць разрадзіцца шчырасцю. «Я верны табе, дарагая, таму што кахаю» — стандартны варыянт псеўдапраўды. Падаюць, як высакароднае і ўзвышанае прызнанне. Аднак калі б казачнік быў шчыры, то сказаў наступнае: «Я верны табе, супружнiца, бо галівудская акторка мне не дастанецца. Нават твая больш сэксуальная сяброўка Дана мяне бартанула, і вось мы ў шлюбе, чмок-чмок, але варта нечаму значна лепшаму стаць для мяне даступным, і ты атрымаеш адстаўку».

Амаль усе хоць раз думалі, што не вытрымаюць нейкай суровай праўды, але амаль усе яе вытрымлівалі, і лепш за ўсiх, звычайна, тыя, хто прывык да непазбежных выпрабаванняў з дзяцінства. Што наогул значыць ходкая фраза: «Я гэтага не вытрымаю». Наўрад цi ў цябе спыніцца сэрца ад інфармацыі аб тым, што муж уварваўся ў арганізм іншай жанчыны, нават калі ты ўсё яшчэ кахаеш здрадніка. Ты напэўна вытрымаеш тое, што нібы не вытрымаеш — не хлусі сабе, каб пацешыць неўроз. Выпрабаванне, звычайна, страшней перад яго пачаткам, чым у самім працэсе, хоць, пасадка на паль, па-за ўсякім сумневам, складае адно з выключэнняў для дадзенага правіла.

Пасля гэтага выдатнага, кропельку хаатычнага, адступлення, вернемся, нарэшце, да маіх слоў і густаў. Я заўсёды быў перверсіўным: жанчыны з магутным мозгам уяўляюцца мне гарачымі. Асабліва ў тым выпадку, калі пры магутным інтэлекце ў іх яшчэ і анёльская знешнасць. Хто, зрэшты, скажа, што ёсць анёльская знешнасць? Гэта калі дама падобная на адну са скульптур у нашым галоўным касцёле? Ці на ляльку? У яе модныя сёння вусны, якія як быццам доўга білі ракеткай для пінг-понга, пакуль тыя не набылі патрэбную форму? Пам-пам-пам. Але хто такі гэты Магістра Тэт, каб судзіць. Ён, гэта значыць я, якраз ніколі не забывае: густы бываюць рознымі. Можна не казаць: фільм глупства, кніжыца тупая, дзяўчына страшная, а замест гэтага карэктна паведамляць: «не ў маім гусце».

Зрэшты, вернемся да гульні!

— Дзіцячы мат ужо не пройдзе, так? — спытаў я і рэзка прыўзняў бровы.

— Гэта факт! — упэўнена заявіла Аля, кусаючы губкі і паціраючы свае далонькі.

— Ну што ж, — адказаў я дзяўчыне. — Паспрабую паказаць іспанскую партыю, хоць я, шчыра кажучы, трымаю ў памяці толькі назву, што вось, маўляў, нешта там іспанскае ў гэтых шахматных дэбютах навостранае.

— Я магла б быць іспанкай, — прамовіла мая вясёлая партнёрка па шахматах.

— Іспанкі часцяком нейкія занадта шумныя, па меншай меры на мой густ, я хутчэй аматар цішыні, чым ляманту без прычыны. Ёсць час для шумных спраў, калі можна паслухаць метал, пастукаць ложкам, ці пакрычаць у лесе мянушку дадзеную шэфу, але цішыня, абсалютна дакладна, адна з выдатных рэчаў, дадзеных насельнікам гэтага дурнога мірка, — заявіў я, здымаючы з дошкі слана, якога прамаргала Альфа.

— М-м-м-м, ну-у-у-у вось, — жаласна прамычала дзяўчына і зрабіла сумную грымаску.

— Я не магу вяртаць фігуры, я ж выбудоўваў нейкую камбінацыю, каб ты пазяхнула свайго слоніка, ды і наогул, як можна выйграць, калі вечна паддавацца.

— Ну, дзеля мяне-е-е-е, — прашаптала Аля і склала ручкі на грудзях. — Я зраблю ўсё, што ты хочаш!

— З'еш пры мне банан? — спытаў я абсалютна сур'ёзна і крыху ўзвышана, як быццам чытаў пропаведзь у храме.

— Ты вось толькі гэтага хочаш? Рэальна? — удакладніла шахматыстка.

— На кухні ёсць звязак бананаў, — прабасіў я. — Па банане за вернутую фігуру, пешкі не лічацца.

— Дамовіліся! — тут жа пагадзілася апанентка.

Неўзабаве я прайграў, а пераможцы трэба было з'есці тры бананы.

— Дык чаму ты магла б быць іспанкай? — спытаў я, уважліва гледзячы на сваю музу, якая рыхтавалася з'есці пругкую, даўгаватую садавіну.

— Ты нарэшце навучыш мяне пісаць кнігі, «аль» не? — весела пацікавілася дзяўчына.

Я выдаў смяшок. Літаратура — сок жыцця, асабліва неабходны асобным юным розумам. Цяпер, калі нават смешны чалавечак, з адной звілінай у галаве, мае магчымасць даносіць светлыя думкі да шырокай аўдыторыі, асветніцкая функцыя літаратуры некалькі размыта. У другім тысячагоддзі знайсці добры новы раман, прыкладна, як знайсці сапраўдную жамчужыну сярод пластмасавай біжутэрыі. Чуеце? Гэта ўсё тое ж самае — пра часы, пра норавы. Раней было лепей. Старадаўняя, смешная песенька, паўтор з пакалення ў пакаленне. І ўсё ж, ніколі раней прыток літаратурных неафітаў, якія спакушаюць чытача хронікай паходу шаблонных да болю дам і кавалераў — ментальных блізнят кухонных літаратараў, не быў такім вялізным. Масы пісак, якія захламляюць эфір цяжкавагавымі, як рухавік самазвала, вырабамі, апанавалі інтэрнэт. Гэта гістарычная падзея!

— Ну так, — вымавіў я ціха, далікатным голасам. — Напішам разам кнігу, пра якое-небудзь падарожжа ў іншую рэальнасць, у якое можна адправіцца праз гарадскія парталы, карацей кажучы, нешта накшталт гарадскога фэнтэзі. Не суперарыгінальны сюжэт, але сыдзе.

— Я баюся аб'есціся трыма бананамі, я ж паснедала, — раптам абвясціў мой цудоўны гросмайстар.

Я манерна ўздыхнуў і пляснуў у ладкі.

— Ну што ж, — словы былі сказаны вельмі сумна, — не буду ж я пхаць у цябе бананы сілком. Можаш з'есці ўсяго адзін. Пачынайце, паненка.

З гэтымі словамі я падпёр падбародак кулаком і пільна ўгледзеўся ў твар смяшлівай кампаньёнкі.

Глава 2

Вясёлае цурчанне вады ў невялікіх вадаспадзіках… Даліна ручая нейкім дзіўным чынам апынулася ў самым цэнтры даволі вялікага горада (ва ўсякім разе большага, чым сталіца Швейцарыі). Людзі ўладкавалі гэтае зямное заглыбленне. Дарожкі, выбрукаваныя шурпатай пліткай, ажурныя борцікі парэнчаў, зняверна абцяжараныя «сямейнымі» замкамі (Марыя плюс Марэк = Разам назаўжды). Бронзавыя статуі. Палац васемнаццатага стагоддзя, з высокім, чарапічным дахам, які размясціўся непадалёк ад правалу даліны. Паміж палацам і адной з цэнтральных гарадскіх плошчаў — мост з вялікай аркай, якая як бы ўсмоктвала ў сябе ручай, пясчаныя беражочкі, звілістую дарожку з той самай пліткай з шорсткага бетону.

Ісці, шамацець каляровым лісцем, старацца не аблізваць вусны. Часцінкі дрэўнай мазаікі шчодра рассыпаюць клёны, якія высяцца па краях даліны, як гіганцкія брокалі. Газон — геаграфічная мапа. Незлічоныя, разнастайныя па форме і колеры, лятаючыя вандроўнікі, дзеці дрэўнай кроны, закрылі сабой паверхню зямлі, стварыўшы стракатую коўдру. Бракуе толькі мерыдыянаў з экватарам.

Затое тут ёсць заспакаяльнае, нізкае неба, яркае, халаднаватае свяціла, натуральны прастор паміж каменнымі куфэркамі асабнякоў. Свежы вецер з лёгкім пахам гніення… Парачка з дзіцем, веласіпедыст… Ціха, спакойна, але недзе ў гэты час адбываюцца драматычныя падзеі. Хома сапіенсы забіваюць, спрабуюць забіць, спальваюць дамы са скверамі, б'юцца, каб выратаваць іх ад агню. Я ж проста іду. Чую ў вушах музыку армяна-амерыканскага гурта. Побач са мной рухаецца Аля. Мы падыходзім да згаданага раней маста. За ім будзе яшчэ адзін масток — больш стары. Нас цікавіць першы. Ён даволі шырокі. Увайшоўшы ў яго таямнічую арку можна ўбачыць мноства «дугавых рэбраў». Бетонныя костачкі надзейна трымаюць нязграбны, масіўны мост на сваіх выгнутых, натруджаных спінах. Злева ад нас, паміж гэтымі рэбрамі, дванаццаць прасветаў, справа — восем. Мы праходзім пад мастом, затым нейкі час сядзім на размаляванай маркерам, цёмна-карычневай лавачцы. Стукаю косткамі па драўлянай спінцы, там, дзе былая хвоя злёгку нагрэлася ад сонца. Расла сабе, год, два, пяць. Кола быцця! Пад скрыгат пілы, працаўнiчок сканчае цыкл вырастання іглічнай грацыі. Потым рабочыя камунальнай гаспадаркі робяць з сушаных касцей, у якіх некалі беглі сокі, тлела жыццё, нешта адносна зручнае для чалавечай задніцы. Дрэва памерла, але я крыху жывейшы за лаўку. Таму рады, што зараз на мёртвым сядзенні прымасціліся спакушальныя ягадзіцы маёй спадарожніцы, абцягнутыя тугiмі, шэрымі штонікамі, а акрамя таго, значна менш цікавая, мужчынская задніца — мая.

— Як тут усё ж файна, — уздыхае Аля.

— Гэта так, — згаджаюся я, а потым, нечакана для суразмоўніцы, дадаю. — Ты б хацела памерці менавіта цяпер? Вось менавіта ў гэты канкрэтны момант, калі табе цудоўна, спакойна? Проста зачыніць вочы, больш ніколі не адчыняць? Відавочна, што далей нас, як усіх на свеце, чакае яшчэ шмат сумных падзей, дык ці не лепш перабіць сімфонію на адным радасным, мажорным акордзе?

Аля моўчкі глядзіць мне ў вочы. Яна падцягнула нагу ўверх і цісне каленкай на драўняны хрыбет мёртвай лавачкі. Злёгку закусіла ніжнюю губу (люблю, калі яна так робіць) паправіла злёгку дрыготкімі пальчыкамі пасму валасоў.

— Тады я ніколі не вазьму на рукі сваё дзіця, — нарэшце адказвае яна, — і, хоць яго трэба прывесцi на свет у пакутлівых родах, усё ж, я хацела б выпрабаваць гэта.

— Трэба яшчэ і зачаць, — удакладняю я.

— Я чамусьці мяркую, што з гэтым вельмі вялікіх праблем не будзе, — адказвае Аля, гледзячы на мяне смяшлiвымi вачыма пры гэтым какетліва паднімаючы бровы.

— Нарадзіць дзіця значыць выракчы для яго смерць, — Тэт апавясціў дзяўчыну на мёртвай лавачцы. — Так, пра гэта дакладна думае не кожная маці. Ты дорыш жыццё, але зусім ясна тое, што жыццё твайго дзіцяці скончыцца. Калі не адмахвацца ад статыстыкі, то можна даволі ўпэўнена заявіць, што наўрад яно скончыцца ва ўзросце ста двух гадоў, падчас найглыбокага сну. Вельмі верагодна, што смерць гэтая будзе звязана з пакутамі, ды і само жыццё дзіцяці, трэба думаць, будзе звязана з пакутамі. Можна быць нават мільярдэрам, мець поўную ўпэўненасць, што ты ўжо дакладна зможаш даць сваёй крывіначцы неабходны дабрабыт, але дзіця, раптоўна, можа захварэць на нешта такое, што не вылечаць нават шарлатаны лекары, за ўсе назапашаныя, праклятыя мільярды. Дзіця можа патрапіць пад машыну, застацца інвалідам, напрыклад. Ва ўсіх такіх выпадках адказнасць будут несці тыя, хто далi гэтае выдатнае жыццё — бацькi. А можа роды — своеасаблівая эстафета помсты? Бацькі выцягнулі ў гэты ідыёцкі свет цябе, а ты адыгрываешся на сваіх дзецях, падумваючы аб тым, што неабходзен той, хто транспартуе шклянку вадкасці да падгалоўя ложка, калі ногі ўжо не дазволяць дабрацца да кухні. Выстрэльваеш дзіця ў свет граху, быццам корак ад шампанскага. Матывацыя зразумелая, але корку ад гэтага не лягчэй. Так, вядома, дзіця чакаюць радасныя момант. Я сам быў практычна абсалютна шчаслівы ў раннім дзяцінстве. Толькі наступны боль наўрад цi загасне ад прыемных момантаў, ці, прынамсі, я цяпер не зусім у гэтым упэўнены.

Мая спадарожніца даволі доўга маўчала, яе далікатная ўсмешка таксама, як быццам, была ціхай і лагоднай.

— Ты маеш рацыю, маеш рацыю шмат у чым, — Аля глыбока ўздыхнула. — Але я проста хачу гэта выпрабаваць. Логіка бяссільная, мабыць.

— Што ж, калі камусьці патрэбна мэта жыцця, то можна жыць хаця б дзеля таго, каб паглядзець, чым канкрэтна скончыцца гэты забег. Гэта значыць ясна, што чакае ў канцы, але некаторыя дэталі спаборніцтва невядомыя, а можа ж быць цікава даведацца, — я казаў так, быццам мяне прасілі не шумець у пакоі спячага дзіцяці.

Пасля гэтых слоў мы ўстаём і вяртаемся назад. Цяпер дванаццаць прасветаў справа ад нас. Я адлічваю шэсць з боку лаўкі, на якой мы толькі што сядзелі. Нам патрэбен шосты прасвет…

Мы ўстаём і вяртаемся назад. Цяпер дванаццаць прасветаў справа ад нас. Я адлічваю шэсць з боку лаўкі, на якой мы толькі што сядзелі. Нам патрэбен шосты прасвет…

— Значыць, — ціха сказала дзяўчына, — нам трэба перабрацца праз гэты ручаёк.

— Проста пераскочым, Аля! — пазначыў я нашу задачу.

— Ты ўпэўнены? — адказала мне спадарожніца, скептычна паглядзеўшы на жвавыя патокі раўчука, якія бягуць у бок вялікай ракі, дзе мы нядаўна аглядалі зялёны астравок выдр.

«Скачок на пусты беражок».

— Там ёсць месца, дзе адлегласць зусім маленькая. У зусім крайнім выпадку, ты проста прамочыш ногі, захварэеш на прастатыт і памрэш.

— Ты цвёрда ўпэўнены, што я магу захварэць на прастатыт? — удакладніла дзяўчына.

— Верагоднасць прыкладна такая ж, як верагоднасць таго, што ты прамочыш ногі, — важным тонам адказаў я і паправіў уяўны вус.

Аля засмяялася. Мы накіраваліся да самага вузкага месца, дзе зялёную ваду можна было пераскочыць вельмі лёгка.

— Я першая! — крыкнула дзяўчына.

Яе вясёлы голас пранёсся па даліне, халоднай маланкай стралы, якую спусцілі са звонкага, крыштальнага, паветранага лука, прама над галовамі парачкі з дзіцём і веласіпедыста.

Аля сапраўды лёгка пераскочыла ручаёк… Я меў рацыю. Наўрад цi ёй пагражае прастатыт. Плясь! Тэт ужо побач са скакухай. Яна іранічна пляскае ў ладкі майму скачку, таму атрымлівае ад мяне грацыёзны паклон, на які адказвае рэверансам. Мы ідзём… Трэба яшчэ метраў дваццаць. Ён! Шосты прасвет.

— Ну, Тэт, навошта ж ты прывёў мяне сюды? — пытаецца Аля.

Я задумліва гляджу на яе.

«Яшчэ не позна проста пайсці…»

— Зараз ты ўбачыш Пастэга, — гучна і чамусьці злёгку спалохана кажу я.

— Што гэта яшчэ такое? — кідае мне пытанне Аля і робіць падступны выгляд.

— Пастэга лепш убачыць, чым чуць апісанне, — кажу я. — Мы зойдзем у шосты праём, я двойчы пстрыкну пальцамі і скажу: «Пастэга», тады, калі я гэтага годны, а я ўжо ведаю, што годны, перад намі з'явіцца бронзавая львіная галава, а з ноздраў ільва паваліць густы, чорны дым. Зьявіцца цэлая дымная заслона. Крок у яе і Пастэга перанясе цябе ў тваё мінулае. Ты зноў будзеш, напрыклад, у школе, у целе вучня дзевятага класа, але захаваўшы сваю памяць, то бок увесь досвед, назапашаны за гады. Напоўніцу кіраваць Пастэга — цяжка. Гэта яно выбірае куды закіне цябе, і калі верне назад. Звычайна, ты знаходзішся ў сваім мінулым не больш за некалькі гадзін.

— Вось яно! «Сіндром несталеючага хлопчыка», — прамовіла Аля і скептычна хмыкнула. — Складаеш дзяўчыне ўсякія дурасці, як быццам я школьніца!

— Не так даўно ты была ў школе! — заявіў я, разводзячы рукі. — У чалавечым жыцці ўсё не так даўно. Што такое гадоў восемдзесят? Імгненне для гісторыі. А для пацешных, падобных малпачкам, істот — цэлае жыццё. Таму нават наша розніца ва ўзросце — дробязь, мілая мая.

— Добра, добра, — пагадзілася Аля і пацешна паляпала вейкамі. — Пакажыце мне ваша Пастэга, будзьце ласкавы, паважаны Магістра!

І Аля пакланілася мне з перабольшаным выразам павагі на яе прыгожым твары.

Раз, два, тры… Я зрабіў усяго тры крокі, два разы пстрыкнуў пальцамі і вымавіў: «Пастэга».

Усё здарылася, як я прадказваў. Галава льва, чорны дым, які быццам напоўніў сабой нябачны акварыум, выцягнуты ўздоўж сцяны. Дым клубіўся, пакуль мая спадарожніца, поўнымі здзіўлення вачыма, глядзела на несумненны цуд. Пад цяжкім мастом, падобным на косці велічэзнага краба з дагістарычных часоў, здарылася нешта звышнатуральнае.

— Але як гэта магчыма, і хто прыдумаў гэтую машыну? — нарэшце павольна вымавіла Аля.

— Хм, яшчэ пытанне, машына гэта ці не, — адказаў я, зрабіўшы асаблівы ўпор на апошнім слове. — Аднак галоўнае, што гэтая рэч працуе.

— Але як ты наогул даведаўся пра яе? — спытала дзяўчына.

Я бадзёра хмыкнуў і спакойна сказаў:

— Што значыць як? Мы ж з табой пішам кнігу, і я ў гэтай кнізе выдумляю тое, што хачу. Як, дарэчы, і ты.

Мая спадарожніца, здаецца, была задаволена гэтым адказам.

— А зараз? Што зараз? Мы, зразумела, пойдзем унутр, так?

— Вядома, Аля!  Білет у будучыню гэта білет у адзін канец. Аднак мы з табой такi накіруемся ў мінулае. Спачатку я, а потым, праз секунд адзінаццаць, ты. Наперад!

Скончыўшы прамаўляць, я хутка ступіў у заслону. Эх! Трэба было заплюшчыць вочы… Зажмурыўся, але было позна. Вочы пачало шчыпаць. Зрэшты, неўзабаве я перастаў адчуваць які-небудзь дыскамфорт. Я нібы вісеў у бязважкасці, але доўжылася гэта не больш за дваццаць секунд. Вакол быў дым, які паступова рабіўся больш светлым, пакуль не стаў белым пухам аблокаў. Калі гэтыя аблокі разышліся, я зразумеў, што з вялізнай хуткасцю нясуся да сваёй старой школы… Ужо быў бачны яе дах. Я праскочыў скрозь накрытыя смалой кавалкі руберойда, нібы быў срэбным нажом, а дах нашай элітнай школы — кавалкам шакаладнага масла, і апынуўся ў кабінеце. Так, гэта быў восьмы клас, мая задняя парта, урок матэматыкі, і добра знаёмы, рэзкі, як турэмная сірэна, званок.

Глава 3

Я гляджу на сваю руку… На парце рука школьніка, зацягнутая цёмна-сінім рукавом школьнай формы. Люстэрка побач няма. Бяру заплечнік, скідаю туды падручнікі, пенал, а затым, крыху падумаўшы, дастаю ручку, хаваю яе ў кішэню. Я паднімаюся, іду да выхаду з кабінета… Ах, наш стары клас, з раслінамі ў кутку, плакатамі пад шклом. Пах вільготнай, як ламанцін, дошкі, стаптаны лінолеўм, жудасныя бальнічныя лямпы на столі, рудыя плямы на шпалерах. Паламанае крэсла, ляжыць мёртвым целам на змятым самалёціку, зробленым з сшыткавага лісціка. Вось і вялікае, трэснутае люстра ля абшараванага ўваходнага партала, які быццам абліты шараватай, некалі белай, эмаллю. Гляджу на сваё адлюстраванне. Зблытаны чуб, сіняя кашуля васьмікласніка, але праніклівы погляд дарослага чалавека. Зрэшты, у мяне ўжо быў глыбокі позірк у тыя гады.

Выходжу ў школьны калідор. Шум галасоў — дзясяткаў калі не сотняў. Паўзмрок, зняволеныя школьнай папраўчай установы, храма ведаў фармальна, фабрыкі дзіцячых траўмаў на палях рэальнасці. Дзіцячая агрэсія — безупынная і бязлітасная. Бясконцы, страшны сон дзяцінства і юнацтва, які трэба, калі можна так выказацца, пераспаць. Так выкоўваюцца дарослыя людзі, душа якіх поўная незалечаных ран: прабачце за прэтэнцыёзнасць. Этапы школьнай сацыялізацыі — усходы ў царстве Аіда. Хаця, ёсць асобныя індывіды, якім пашанцавала больш. Яны любяць школу, а школа iх.

Ну а вось ён, Святаслаў.

— Слава, — паклікаў я.

— Чаго табе? — адазваўся чорнавалосы хлопчык, з калючымі вочкамі.

У вачніцы быццам былі ўстаўлены цёмныя шарыкі оніксу. Ён прыкладна майго росту. Хуліган, але ў адрозненне ад мяне з поўнай сям'і. Ягоны бацька прадпрымальнік, як і мой. У нашай элітнай школе гэтая норма.

— Я б хацеў, каб ты перастаў лезці да мяне на перапынках.

— Хм… Яшчэ чаго? — выпаліў Слава. — Я раблю, што хачу.

— Ты бачыш, дружа, — мае словы былі цвёрдыя як панцыры смаўжоў, — табе падабаюцца бойкі, а мне не, я ўжо занадта дарослы для гэтага. Ты прыходзіш да мяне і штурхаеш, я штурхаю цябе, мы быццам бы квіты, але ты ад гэтага атрымліваеш задавальненне, а я не.

Пасля гэтых слоў Слава як быццам умёрз у абшарпаную, светла-карычневую падлогу нашага школьнага калідора, свідруючы мяне сваімі вострымі вачыма-кінжаламі. Яшчэ пару імгненняў і аднакласнік кінуўся наперад. Я штурхнуў тулава адстаўленай назад нагой, папярэдне крыху прысеўшы. Правая нага пракручваецца на пальцах. Мае плечы мяняюцца месцамі: левае назад, правае наперад. Ударная рука вылятае да суперніка з максімальнай хуткасцю, я дакручваю шчыльна сціснуты кулак, пакуль левая засланяе падбародак. Як на малюнку, нібы ідэальны механізм, які выконвае адзіную задачу для якой ён створаны, ну вось як гэта робяць дзіракол і шчаўкунок. Пум! Мае косткі ўваходзяць у кантакт са сківіцай Слаўкі. У васьмікласніка невялікая вага, але пры такім тэхнічным удары гэтая вага ўлятае ў галаву ворага. Святаслаў падае на падлогу, а я гляджу на яго навюткія, аранжавыя красоўкі, якія адчайна выскокваюць з мяшка для зменкi.

Хлопец аглушаны, і па правілах бокса яму б залічылі накдаўн. Але, вядома ж, ён не скалануты па-сапраўднаму, бо вучань восьмага класа, выхаванец элітнай школы не самага маленькага горада, гэта яшчэ не чэмпіён свету па боксе ў суперцяжкай вазе, і не можа адправіць у глухі накаўт свайго маленькага таварыша па вучобе і даволi вялікага нягодніка.

І вось Слава ўжо хоча падняцца, хоць у вачах цень страху, аднак ён не зламаны цалкам — яшчэ не. Прага барацьбы яшчэ не пакінула майго жаданага апанента — усё яшчэ не. Ён павінен па-сапраўднаму спалохацца і ўсвядоміць, што цяпер ці ў будучыні, ад гэтага псіхаванага Тэта лепш трымацца далей. Я ніколі не рабіў з ім такога раней, але гэта яшчэ не ўсё — яшчэ не. Эх, калі б я ўмеў так біцца ў школе. Гады заняткаў не прайшлі дарма. Я выхопліваю ручку, якую раней схаваў у кішэню, і прыстаўляю яе да горла Славы.

— Яшчэ раз ты будзеш мне дакучаць і я ўскрою табе горла!

Вось зараз страх у вачах Славы дасягае апагею. На гэта можна глядзець вечна, як на працу старога, вадзянога млына на ўскраіне нашага горада. Прыбіраю ручку, а хлопчык паднімаецца з падлогі і галапуе на ўрок, я нават не ведаю на які. Яго штаны запэцканы калідорным пылам, ён атрасне штаны пазней. Атрасці пыл прыніжэньня са свайго эга яму будзе трохi больш складана, але паразіт заслужыў лупцоўку. Варта паглядзець на расклад. Таблiца на другім паверсе, побач з настаўніцкай, з пахкай прыбіральняй, з кабінетам літаратуры. А, зрэшты, хутка я вярнуся назад, можна проста прагуляць урокі — у гэтыя гады я быў прагульшчык.

Падарожнічаю ў сваё любiмае месца па рыпучых масніцах. Кут каля кабінета гісторыі. Там я часта хаваўся ў час прагулаў.

Ледзяное шкло аддзяляе мяне ад прасторы ўнутранага двара, у які загнана старая, абшарпаная калымага, а калісьці гэта было чымсьці накшталт школьнага аўтобуса. Я дакранаюся падушачкамі пальцаў да празрыстай лушчаковай перапонкі — цягучы холад акуратна кусае мезенец і ўказальны.

Нечакана мае вочы слепіць белае святло. Імгненне і я зноў пад мастом, а яшчэ праз імгненне я бачу Алю. Дымны партал адразу ж зачыніўся і вакол зноў не было нічога незвычайнага.

— Ну што? Як табе першы тур з Пастэга? — спытаў я гучна.

— Неверагодна! — выдыхнула Аля.

— Раскажы падрабязней!

— Спачатку я адчувала, як дым раз'ядае мне вочы, але дыскамфорт хутка прайшоў.

«Яна кажа прама як я».

— Я аказалася ў сваёй школе. Як я зразумела, гэта быў дзявяты клас.

— Няўжо і табе прыйшлося закрываць старыя траўмы? Не ведаў, што ты была нейкай школьнай адшчапенкай.

— Я не была адшчапенкай. Я была дастаткова папулярная.

— Хм, дзіва тут няма. Што яшчэ можа чакаць прыгожую дзяўчынку, — сказаў я.

— У дзяўчынак таксама ёсць нутравідавая канкурэнцыя, — Аля глядзела на мяне з лёгкiм дакорам. — Ці можаш ты не ведаць, раз ты ведаеш усё ў гэтым сусвеце.

— Ну, мабыць, не ўсё ў сусвеце, — удакладніў я. — Калі гаворка не пра сусвет гэтай кнігі, вядома ж. Ну, а наконт канкурэнцыі ў дзяўчынак магу сказаць, што фізічны гвалт у табары асоб жаночага полу распаўсюджаны менш. Вядома, дзеўкі таксама б'юцца, і нават на рынгу. Але ўсё ж гэта бывае нашмат радзей, чым у хлопчыкаў. І ўсё роўна ў большасці жанчын паражніна не толькі там, дзе прызначана прыродай, але і ў мазгах. Зрэшты, тое дакладна і для большасці мужчын.

— Зноўку гэтая мізагінія… Ты ўсё яшчэ хочаш даведацца, што са мной адбывалася, ці зноў будзеш размаўляць аб розных рэчах, прычым у гэтым сваім саркастычным тоне? — спытала мая выдатная суразмоўніца і страсянула валасамі.

— Ну не, мізагінія тут адсутнічае. Не схаваю, часам ёсць спакуса аб'явіць усіх баб пачварамі, але я разумна нагадваю сам сабе, што монстры не жанчыны ў прыватнасьці, а толькі ўсе людзі ў цэлым, такім чынам, казаць трэба пра мізантрапію, а не мізагінію. Ох, ну і, вядома ж, я хачу, — упэўнена распавёў я. — Раскажы, калі ласка.

— Дык вось, — Аля звонка пляснула сябе па сцёгнах. — Я сустрэла свайго першага кавалера. У тыя гады ён здаваўся мне цікавым, такім брутальным. Я проста сутыкнулася з ім у калідоры… школьным калідоры. Наперадзе нас чакала шмат усяго…

— Першы сэксуальны досвед, — падказаў я.

— Так! Калі хочаш ведаць, — кіўнула Аля, прыпадняўшы броўку. — Але ў выніку ён кінуў мяне дзеля сяброўкі!

— Лепшай сяброўкі? — спытаў я дзелавым тонам.

— Не, не лепшай, — адказала мая спадарожніца.

— Ах, калі б яшчэ яна клікалася лепшай, то сюжэт набыў бы проста чароўную банальнасць. Такую, ведаеш, старасвецкую чапурыстасць благога густу. Вось-вось, глядзіце — пошласць, зацяганы, паварот сюжэту. Аля, складай лепш! Я дакладна ведаю, што гэта ў тваім дыяпазоне.

— Ты не забывай, банальныя сюжэты дае перш за ўсё жыццё. Жыццё банальнае, смерць банальная. Няўжо такой сітуацыі не магло быць? Ды яны побач, такія вось сітуацыі. Ты несумненна ведаеш. Ты пісьменнік! Ну амаль нават пісьменнік рэаліст, а не косць з-пад лаўкi, — сказала Аля і весела засмяялася.

— Добра, ну добра, — я замахаў рукамі і заўсміхаўся. — Працягвай, калі ласка.

— Карацей кажучы, я адшыла яго. Так і сказала: «Валі! У нас нічога не будзе». Хаця, ведаеш, гэты хлопец навучыў мяне таму, што дрэнныя хлопцы гэта сапраўды дрэнна. А калі я змяніла мінулае, — тут голас дзяўчыны стаў устрывожаным, — то выходзіць, што я страціла гэты вопыт, і нават зараз не буду разумець, чаму я з такім разумным і добрым хлопцам, як ты.

— Жаманніцы кажуць не хлопец, а «малады чалавек», — я агучыў свае назіранні з гранітнай сур'ёзнасцю.

— Ну цябе ў лёх, — Аля зрабіла выгляд пакрыўджанай. — Здаецца я тут ліслівіла, ну, наконт дабрыні.

— І розуму таксама, — падказаў я.

— І розуму! — вельмі ўпэўнена пагадзілася яна.

Але праз некалькі секунд мы ўжо смяяліся разам.

— Што ж, мая мілая, — заявіў я, сунімаючы смех, — дзякуй за аповяд. А знойдуцца жэш дурныя чытачы, якія вырашаць, што гэтыя нашы ўзаемныя падколкі нейкія ненатуральныя, хоць гэта вельмі здаровая і вясёлая форма адносін, прынамсі для шматлікіх прадстаўнікоў інтэлектуальнай меншасці. Ну і для даведкі: ты не мяняеш сучаснасць, калі мяняеш мінулае з дапамогай Пастэга, ці дакладней, ты мяняеш свой псіхалагічны стан у сучаснасці, што адбываецца ў выніку закрыцця гештальта, як гэта назвалі б мозгаправы. Аднак тое, што адбылося ў мінулым — там і застаецца, і пасля змены мінулае не з'яўляецца, само па сабе, прамой прычыннай змены нейкіх падзей сучаснасці. Прасцей кажучы, ты не можаш забіць у мінулым кіроўцу, які аддавіў табе нагу, і гэтым самым вярнуць нагу назад. Мінулае — набор нязменных карцінак, сімулятар моманту, у які вяртае цябе Пастэга, а не звяно ланцуга, які парвецца пасля змены яго часткі — гэтую частку нельга змяніць, можна толькі змяніць згаслыя цені, ілюзіі мінулага…

— Добра-добра, — перапыніла мяне мая спадарожніца. — У мяне цяпер мозг перагрэецца ад гэтых тлумачэнняў. — Я бясконца натхняюся тваімі філасофстваваннямі, але зараз крышачку стамілася…

— Філасофію можна было б згарнуць пасля з'яўлення Эпікура, нічога разумней усё роўна не народзіцца. Менш пакут, больш радасці — вось усё, што сапраўды мае сэнс падчас чалавечага шляху. Усе жыццёвыя мэты — мыліцы, якія дапамагаюць ісці наперад. Калі гэтыя апоры не дапамагаюць хацьбе — іх месца на сметніку. Грамадства спажывання? Вы яшчэ скажыце, што гэта мінус у кубе. Не варта дужацца з прапелерамі, асабліва калі яны не мяшаюць. Не хочаце быць зомбі, які жыве ў сваім дэвайсе? Ну дык не трэба. Займайцеся творчасцю! Ці не. Грамадства спажывання - не горшы варыянт для развіцця талентаў. Гэта факт, а вось антытэзам месца на тым жа сметніку, што і дрэнным апорам.

— Я б і сама зараз адправілася на сметнiк, — прастагнала мая муза, — толькі б спакойна паляжаць і адпачыць.

— Тады пойдзем да мяне і зоймемся чым-небудзь пацешнейшым, — прапанаваў я, і мы выйшлі з-пад маста, накіроўваючыся ў бок яшчэ аднаго, больш старога.

Глава 4

Я граю на гітары… Паказваючы Але працу перагруза, каб яна ведала, як генеруюць гэты рок-н-рол. Што-нішто яна ўжо ведае, але варта даць iнфу навочней. Пацешна, але я толкам не ўмею граць, таму мае катаванні прылады толькі рассмяшылі б якога-небудзь васьміпалага віртуоза, які можа дастаць паказальным пальцам да столі нават не ўстаючы на дыбачкі. Але граць цяжкія рыфы, звычайна, справа няхітрая.

Я імправізую рыф. Тара-так-так, тара-так-так-так, тара-так-так-так. Аля ківае галавой як бы кажучы: «Нядрэнна, маэстра!».

— Гэта значыць, калі я ўключаю дысторшн усё гэта гучыць вось так, як роў, а калі выключаю, то гук чысты і прыемны.

— Выдатна, — кажа дзяўчына. — Вельмі, ну вельмі цікава.

— Я як быццам чую ноткі іроніі ў вашым голасе, панна дабрадзейка?

— Панна дабрадзейка? — Аля робіць строгі твар, якi, зрэшты, слаба хавае яе жаданне заліцца смехам. — Я магу ёю быць.

— Гарнітурчык з латэкса, чорная падводка, валасы, сабраныя ў пучок, — раю я.

— Не зусім! — паведамляе Аля і ўдакладняе. — Чырвоная мантыя з сабалём, карона, туфлі абсыпаныя жэмчугам і лалавае калье.

— Так выглядае панна краіны, а не панна асобна ўзятага мужыка, — даношу я сваё меркаванне.

— Панна краіны ўжо сапраўды пануе над усімі мужыкамі падуладнай тэрыторыі, — кажа Аля, і шырока ўсміхаецца. — Імператрыца бярэ на ноч любога таварыша, які ёй спадабаўся, ад карнета, да паэта. Чаму такі выбітны мысляр не разумее гэтых элементарных рэчаў?

Мы зноў смяемся разам.

— Ну і раз ужо мы пачалі аб палітыцы, варта працягнуць гэтую тэму, — весела кажу я. — Толькі вось зараз я прынясу зялёны чаёк і печыва.

Чай ужо на стале. Пара клубіцца над цёмным акіянам пасярод фаянсавых берагоў. Серабрыстая, узорыстая лыжачка прыемна бразгае ў светлым кубку. Печыва з шакаладнай глазурай на невялікiм сподачку, упрыгожаным сіняватым арнаментам. Аля бярэ яго сваімі прыгожымі пальчыкамі і акуратна кусае, падносячы вольную далоньку да падбародка і ловячы крошкі. Як жа гэта міла.

— Кхм, пагаворым аб дэмакратыі, — уступаю я, хоць мне і шкада ўкліньвацца ў ідылічную карціну, створаную дзяўчынай і шакаладным печывам.

— О так, — адклікаецца госця.

— Не гавары з набітым ротам! — строга загадваю я.

— Прабачце, сэр, — адказвае яна і глядзіць на мяне смяшлiвымi вачыма.

— Якое тваё стаўленне да яе, да гэтай самай дэмакратыі? — запытваю я.

— Строга негатыўнае, — Аля сур'ёзна глядзіць на маё раскладное крэсла.

— Гэта чаму ты так думаеш?

— Каб у нас была палеміка, — паказвае мая госця. — Ты ж сам казаў, што часам карысна заняць нават тую пазіцыю, на якой насамрэч не знаходзішся звычайна, і гэта проста дзеля трэніроўкі ў палеміцы.

Я развёў рукамі ўсім сваім выглядам кажучы: «Нядрэнна! Вельмі нават! Мая школа!», а затым вымавіў.

— Тады з вас аргументы, паненка, а не толькі факты.

— Дэмакратыя зло, бо гэта дыктатура большасці, — трохі падумаўшы паінфармавала дзяўчына. — Дзесьці я такое чытала.

— Нядрэнна, — ацаніў я. — Аднак па сутнасці гэта сафізм. Існуюць розныя дэфініцыі для паняцця дыктатуры. Калі гэта ўсяго толькі прамое кіраванне групы таварышаў, гэта значыць у нашым выпадку, групы, што завецца большасцю, то дэмакратыю можна назваць дыктатурай, аднак кіруючая група ў дыктатуры, калі ўлада наогул належыць групе асоб, а не аднаму дыктатару, павінна дэманстраваць нейкія відавочныя прыкметы манапалізацыі ўлады, а нярэдка дэманструе і рысы валюнтарызму, тады як большасць, у межах добра пабудаванай дэмакратычнай мадэлі, чуе меншасць і на палітычны суб'ект могуць уплываць іншыя палітычныя суб'екты. Фармальныя прыкметы дыктатуры, пры ўказаным вышэй падыходзе, калі нехта выдае камусьці дырэктывы, можна выявіць наогул у любой уладзе, у гэтым яе сутнасць, бо ўлада заўсёды прадугледжвае, што нехта кіруе кімсьці. Гэта значыць, назваць дыктатурай, у гэтым сэнсе, можна ўсе формы праўлення, дзе ўказы абавязковыя да выканання, і такім чынам, гаворка тут менавіта пра сафізм, калі штосьці сцвярджаецца толькі на аснове фармальных прыкмет, а сутнасць пры гэтым скажоная. Па-эмпірычнаму, мы прыходзім да таго, што рэальная дыктатура мяркуе ўладу чалавека ці групы, якія не дапушчаюць да кіравання іншых, нейкіх чужынцаў. Сутнасць тэрміна менавіта ў гэтым, і ў гэтым сэнсе сапраўдная дэмакратыя прадугледжвае калектыўны ўдзел менавіта як проціяддзе супраць кіравання адной, нязменнай групы, як суб'екта палітыкі, або аднаасобнага лідэра.

— Брава! — госця заапладзіравала. — Люблю, калі ты такое выдаеш! Жадаю яшчэ! Толькі крыху прасцей, калі можна. Добра?

— Без праблем, — пагадзіўся я. — Вось табе аналогія.

— Выдатнае слова, — уставіла мая юная філасафіня.

— Дык вось, аналогія, — я ўзвышана зірнуў у далеч, за сваё акно, туды, дзе зручна размясціўся шэры брусок нейкага гмаха. — Калі я дам табе дырэктыву зняць штаны, то гэта будзе дэмакратыяй, калі ты маеш права выбіраць сабе таго, хто аддае такія распараджэнні, скажам, паміж мной і сваім суседам. А вось калі выбару няма, і я ўзурпаваў пасаду ўладара штаноў, то значыць гэта дыктатура! Дарэчы, можаш пакуль нічога не здымаць…

— Ты ўпэўнены? — какетліва спытала Аля, пагульваючы гузікам на сваіх цёмна-сініх джынсах.

— Пакуль так, — сказаў я не вельмі ўпэўненым голасам.

— Ну і якая дэмакратыя лепшая на ваш погляд, спадар уладар штаноў? — сур'ёзна спытала дзяўчына, але тут жа не стрымалася і пачала смяяцца.

— Такая, дзе галоўнага лідэра выбірае не ўвесь народ. Гісторыя паказала, што народ можа сабе абраць усялякае. Увесь народ выбірае дэпутатаў у ніжнюю палату парламента і мэраў, спецыяльная акадэмія, з вялікай колькасцю членаў, выбірае ва ўладу інтэлектуальна падрыхтаваных людзей, гэта значыць разумнікі выбіраюць разумнікаў. Крытэрый адбору ў касту разумных, ужо дакладна не нейкія тэсты з паравозікамі і квадрацікамі, а толькі рэальныя дасягненні ў розных галінах навукі і мастацтва, якія паказваюць сапраўдны патэнцыял. Зразумела, фактар суб'ектыўнага выбару тут будзе моцны, але гэта не так страшна. З гэтых інтэлектуалаў, інтэлектуалы ж, абіраюць кіраўніка акадэміі, суддзяў, пракурораў, начальнікаў абласцей, сенатараў, гэта значыць чальцоў вышэйшай палаты парламента. Выбраныя інтэлектуалы, а таксама мэры, аб'яднаныя ў партыі, ці выступаюць самі па сабе. З іх ліку выбіраюць кандыдатаў на пасаду галоўнага лідэра, паўнамоцтвы якога зводзяцца да паўнамоцтваў галоўнага міністра. Галоўны суддзя, галоўны лідэр краіны, кіраўнік інтэлектуальнай акадэміі, старшыня парламента, ураўнаважваюць адно аднаго і валодаюць рэальнай уладай. Кіраўнік акадэміі знаходзіцца на пасадзе не больш за тры тэрміны, кожны па чатыры гады. Астатнія лідэры не больш за два такія ж тэрміны. Гэта не ідэальная сістэма, але нядрэнная.

— А якая тады ідэальная? — пацікавілася госця.

— Ідэальным можа быць толькі твой носік, але не палітычная сістэма, — адказаў я.

— Дзякуй! А скажы мне, як абараніць дэмакратыю?

— Дэмакратыю трэба абараняць заўсёды. Яна падвяргаецца небяспецы нападзення як з боку ўнутраных сіл, так і знешніх. У любым, нават самым вольным, грамадстве, можа прарасці пустазелле ўзурпатара, які знойдзе шчыліны і прабярэцца да абсалютнай улады. Добрая абарона — сістэма розных збалансаваных органаў улады, як я ўжо казаў. Але і гэта не стоадсоткавая гарантыя. Ну а звонку на дэмакратыю можа напасці які-небудзь суседні дэспат. Некаторыя людзі чамусьці лічаць, што абаронай ад такога нападу з'яўляецца свая магутная культура і мова, хоць гісторыя выразна паказвае: абарона ад гармат — іншыя гарматы, а не словы, няхай нават самай лепшай мовы.

— Зразумела, — паведаміла Аля. — Ведаеш, я думаю пра Пастега. Мы можам зноў спатрэбіць яе заўтра? Гэта ж страшна цікава.

— Я ніколі не карыстаўся ёй так часта, — сказаў я. — І я ніколі не прыводзіў з сабой пасажырку.

— Ну, зрабi ласку, — дзяўчына прадэманстравала самыя жаласлівыя вочы, якія толькі магла. — Ты мне не адмовіш, праўда ж? Праўда?

— Эх, ну добра-добра, заўтра пойдзем, няма праблем.

Глава 5

Многія здольныя любіць людзi пакутуюць ад гэтай здольнасці, а многія няздольныя, адпаведна, ад няздольнасці… Мой выбар — халоднасць. Пазбавіць сябе чагосьці цудоўнага, ды яшчэ і добраахвотна? Так, без сумневаў. Занадта часта гэта цудоўнае выядае душу, як варона арэх. Халоднасць цудоўная. Зрэшты, гэтае меркаванне таго, хто ніколі не быў халодны.

На гэты раз мае вочы былі зачыненыя і чорны дым не шчыкаў іх. Я падыходзіў да дома аднакласніцы. Яна была побач. Абшарпаныя арэлі — сумны сімвал дзяцінства, якое сышло назаўжды. Першы паверх, скрыгат ліфта, слізкая плітка, жалезныя дзверы пад'езда, але яшчэ без дамафона, які паставяць праз пару гадоў. Парэнчы выдаюць гулкі гук, калі моцна тузануць іх ці стукнуць чаравіком. О! У тыя гады ў мяне былі выдатныя чаравікі шэрага колеру. Шык! Я ўвесь прадрог. Упс… Якія смешныя ў мяне пальчаткі, добра хоць не маміны рукавіцы. Чаму я ўвогуле кінуў насіць чаравікі? А вы, дарагія чытачы, які абутак замілавалі? Столь апалена запалкамі, а на сцяне парнаграфічная карцінка, дзівосна праўдзіва, па-майстэрску намаляваная карычневым алоўкам. Пахне падвалам. Яшчэ тут павіс, нібы прывід, асаблівы, ні з чым непараўнальны пах, які ёсць толькі ў гэтым вялікім, страшным, доме-скрынцы. Дом, дамок, даміна… Ён быццам сышоў з трывожных карцін Малевіча і пасяліўся над шумным праспектам не самага маленькага горада.

Мы гулялі зімовым, марозным вечарам, побач з адным з гарадскіх замкаў, пасля вярнуліся назад на тралейбусе. Транспарт бітком набіты людзьмі. У вячэрнім асвятленні тралейбуса іх твары быццам зморшчаныя гармонікі, старыя кашалькі, бакі сланоў.

Яна ў шэрым паліце, у яе блакітнаватыя вочы, залацістыя валасы, смешныя вяснушкі. Святло жоўтае, трывожнае, слабюткае. Я апускаю галаву ўніз, раблю глыбокі ўдых. Вось і ён, гэты няёмкі момант, які ўсё яшчэ сядзіць у дакучлівых успамінах. Сэрца стукае хутчэй… Чаму тут так слізка? Скрабу падэшвай чаравіка па гарчычнай скуры падлогавай пліткі. Паўзмрок, цішыня, мы таксама гаворым прыглушана, плаўна. Яшчэ стаім на першым паверсе, яна холадна прамаўляе: «Дзякуй, што выветрыў мяне». Вось! Вось ён! Вось менавіта ў гэты момант трэба яе пацалаваць. Нават праз столькі гадоў гэта чамусьці не так проста, нават для дарослага мужчыны, якому зноў пятнаццаць год. Пальцы пахаладзелі… І ўсё ж я раблю крок да яе.

«Амела вельмі доўга супраціўляецца смерці».

Пацалунак далёка не такі прыемны, якім яго можна было ўявіць, але ўсё ж гэта перамога. Мне крыху сорамна перад Алей, але ж усё вакол толькі фантазія. Гештальт зачынены! Белае святло залівае прастору і… Стоп! Я не вярнуўся пад мост. Што гэта за месца? Неба? Што з гэтым небам? Чырвонае неба, гэта нешта нерэальнае… Такі колер не можа быць у прыродзе… I сонцы… Два сонцы… Не! Цэлыя тры! Перада мною нейкае падабенства крэйдавага кар'ера, па краях яго расстаўленыя нейкія індзейскія вігвамы. Кар'ер заліты вадой — вялікае возера ў горнай цясніне. У цэнтры сіняватай, воднай роўнядзі, драўляны, плывучы дом, упрыгожаны разьбянымі фігурамі. Хах, зроблена па ўзоры мініяцюрных хатак у дзіцячым садку.

— Тэт, — паклікаў мяне голас Альфы, — дзе гэта мы апынуліся?

Так, мая мілая спадарожніца таксама тут. Але тут гэта дзе? Дзе мы сапраўды аказаліся?

— Здаецца, Пастэга дала збой, — павольна сказаў я. — Мы не вярнуліся дадому… Нейкая паралельная рэальнасць, падобная да нашай.

— Але што ж нам рабіць, Тэт? — у вачах дзяўчыны бліснуў страх.

— Для пачатку раскажы мне, дзе ты была? — я стараюся надаць голасу ўпэўненую лёгкасць, укінуць у яго вясёлы скрыгаток.

— Хіба зараз час пра тое казаць? — кідае мне Аля.

— Зразумела, чаму не.

— Я была на катку. У падлеткавым узросце я выдатна грымнулася навідавоку ў хлопчыка, які мне падабаўся. Але зараз я ўмею катацца. Таму падзенне не адбылося.

— Эх, ну і слабенькая драма, скажу табе, — я скрыжаваў рукі на грудзях. — Ты складаеш неяк без палёту і відавочна можаш лепш.

— Хiба ж варта зараз казаць пра гэта? — амаль выгукнула мая цудоўная спадарожніца.

У гэты момант нас спынілі.

— Хто вы такія? — спытаў нас чыйсьці бас.

Перад намі стаяла істота, падобная на чалавека, але яго рукі былі схаваныя футравымі пальчаткамі, а на галаве красавалася скураная маска-шлем, якая відавочна нагадвала адну з пазіцый у спісе тавараў інтым-крамы. Нават вочы істоты былі заслонены чымсьці накшталт акуляраў з бліскучай жалезнай аправай, з круглымі, цёмнымі шкламі. У руках у яго была дрэўкавая зброя. Доўгая, даволі тоўстая палка, заканчвалася наканечнікам у выглядзе сярпа. Да ніжняга канца чаранка быў прывязаны невялікі медальён з выявай прамяністай зоркі, якая нагадвае пентаграму. На нагах у істоты сядзелі вельмі высокія боты-балотнікі. Неўзабаве побач з ім з'явіліся іншыя суб'екты, неверагодна падобныя да першага носьбіта балотнікаў. Яны акружылі нас. Я не праміргаў выпадак для жарту.

— Вакол нас нейкія дзіўныя істоты, быццам мы ва ўніверсітэце культуры, — шапнуў я сваёй спадарожніцы, але ёй было не да смеху.

— Хто вы такія? — прарычэла істота яшчэ раз.

— Госці, — упэўненым тонам паведаміў я.

— Мы такіх гасцей не запрашаем, значыць вы не яны, — лагічна заявіў дзівак у акулярах.

«Красун! Я так і буду яго зваць — Логік».

— І што ў вас робяць з такімі гасцямі як мы? — пацікавіўся я ўслых.

— Уварванцаў, — адказаў Логік, — мы садзім у турму, а потым адводзім да нашага канцлера, які жыве вунь у тым доме на возеры. Канцлер вырашае іх лёс.

«Можа быць Пастэга ўжо вырве нас з гэтага дзіўнага месца, калі пратрымацца яшчэ гадзінку» — падумаў я.

— І як выглядае ваша турма? — упершыню ўступіла ў размову Аля, якую я засланяў сабой ад Логіка і кампаніі.

— Гэта вунь той дом на вадзе, — Логік махнуў рукой у бок возера. — Калі зняволеныя бунтуюць, мы проста апускаем дом пад ваду і так анулюем важнасць пытання.

«Хм, сапраўды, эфектыўна».

Я прыгледзеўся. У аднаго з берагоў вадаёма тырчала яшчэ адна плывучая будынiна, без упрыгожванняў на даху, але даволі прасторная.

— Вы жывяце вось у тых невялікіх вігвамах ля краю кар'ера, а турма ў вас цэлая прасторная, драўляная хацiна, нейкая водная цытадэль, амаль такі ж цудоўны, плывучы катэдж, як у вашага правадыра, вашага канцлера? — спытаў я.

— Звычайна туды набіваецца шмат народа, але зараз у нас вайна, турма пустуе. Усе былыя зняволеныя адпраўлены ваяваць. Вам пашанцавала, будзеце сядзець з камфортам, — адказаў мне Логік.

— З кім жа ў вас вайна? — спытала Аля трохі дрыготкім галаском.

— З праклятымі ўлайгонамі, якія хацелі адправіць да нас баявых мышэй, каб яны загрызлі нас усіх падчас сну.

Неўзабаве мы ўжо плылі на доўгай, вузкай, упрыгожанай мудрагелістымі ўзорамі лодцы ў бок так званай турмы.

Мутнаватая вада прыемна плёскалася за бортам, нараджаючы сотні маленькіх сонечных блікаў. Выйшаўшы з чоўна, мы зайшлі ў плывучую-каталажку. Бярвеністыя, пакрытыя нейкім цёмным растворам, сцены, невялікія акенцы з металічнымі рашоткамі. Асаблiвага камфорту не было, але, у цэлым, усё выглядала прымальным для жыцця. Былі нават грубыя падушкі з дзіўнай, бэжавай тканіны і фіялетавыя коўдры з незвычайнымі знакамі, магчыма лічбамі.

За намі зачыніліся дзверы, якія трымала магутная, бліскучая засаўка, чорнага колеру.

— М-м-м, нядрэнна, — заявіў я. — Як казаў адзін аднаногі пірат: «Аповесць дашкандыбала да цікавага».

Глава 6

Ёсць невялікая гайданка гэтай хаты-карабля, калі спрабаваць яго разгайдаць скачкамі, а наогул ён стабільны, як быццам убіты ў глебу…

Самае пацешнае — карціны. Сцены бярвеністага, воднага астрога, знявечаныя нейкімі каравымі партрэтамі, нейкага мужыка ў аб'ёмным, скураным касцюме і з жоўтым бабачкай-зашмаргай пад горлам. Відаць, гэта нехта важны…

— Як думаеш, Аля, гэта і ёсць іх канцлер?

— Не ведаю, — сумным голасам адказала мая мілая сукамерніца.

— Давай пагутарым аб мастацтве, ну вось аб гэтых партрэтах, да прыкладу. Дарэчы, большасць так званых спецыялістаў па мастацтве нічога ў мастацтве не разумеюць, а толькі паслужліва клеяць ярлычкі, атрыманыя ад мінулых пакаленняў.

Аля прамаўчала, я працягнуў:

—  Элітарнае мастацтва - друзлая матэрыя. Усякія там сімфоніі, пленэры скульптараў і карцінныя галерэі Шагала павінны існаваць, хоць сярэдняму грамадзяніну яны, па вялікім рахунку, не патрэбныя. Элітарнае мастацтва спажывае эліта, і яна ж рухае цывілізацыю наперад. Наўрад цi геніяльны інжынер натхніцца выглядам п'янага зборшчыка смецця, які заснуў на працоўным месцы. Верагоднее, што інжынера натхніць музыка, як спадара Эйнштэйна. А натхнёныя інжынеры вынаходзяць усякае, у тым ліку карыснае п'яным зборшчыкам смецця. Выходзіць, што і сімфоніі з карціннымі галерэямі патрэбныя зборшчыкам смецця, хоць яны пра гэта і не здагадваюцца. Людзей здзіўляе, што палатно з нейкімі плямамі каштуе мільён долараў, але чамусьці не здзіўляе, што за пару пачкаў нарэзаных паперак можна купіць асабнячок, частку ляснога масіву ці нават цэлую жонку. Якая каштоўнасць не ўмоўная ў свеце, дзе паміраюць нават блакітныя кіты, не кажучы ўжо пра людзей і прусакоў.

Дзяўчына зноў нічога не сказала, хоць звычайна радавалася бліскаўкам маіх маляўнічых, мудрагелістых, манерных спічаў.

— Кінь, Аля! — пазначыў я сваю пазіцыю. — Не варта паддавацца засмучэнню!

— Гэта ты вінаваты, — панадлівая палонніца водных чалавечкаў усё ж зрабiла мне ласку.

— Ого, вось так, — я рагатнуў. — А хто папярэджваў цябе, што лепш не карыстацца Пастэга часта.

— Не! Ты сказаў: «Я ніколі не карыстаўся ёй так часта», гэта не папярэджанне аб тым, што нас можа закінуць да дзіўных, агрэсіўных істот.

«Мутабельны лобстар, яна мае рацыю».

— Я яшчэ ніколі не трапляў у іншыя рэальнасці, — сказаў я ўслых. — Але ты выкладаеш ісціну, Алюша! Аднак, для роспачы прычын няма, павер мне.

Дзяўчына маўчала. Я падышоў да яе і ўзяў яе за рукі. Яна не адхапіла далоні, але вельмі сумна паглядзела на мяне сваімі прыгожымі, пяшчотнымі вачыма.

— Гэта наша кніга, Алюша, мы тут рулім! — я стараўся гаварыць вельмі ўпэўнена. — Усё хутка стане цудоўна, будзе проста найкруцейшым хараством.

Пасля гэтых слоў я нахіліўся да Алюшы і прашаптаў ёй нешта на вуха. Ад гэтага яе твар прасвятлеў, але вам, дарагія чытачы, я гэтага пакуль не скажу, вядома ж, дзеля большай інтрыгі.

У гэты самы момант, зазвінелі замкі, дзверы ў плывучую хатку адчыніліся.

— Канцлер чакае вас, — сказаў Логік, якога я лёгка пазнаў па пасмах рудых валасоў, што тырчалi з-пад маскі. — Спачатку мы завязем вас да каменя Рахптаха.

— Каменя каго? — спытаў я.

— Гэта камень татэмнай птушкі нашага канцлера. Калі вы задумалі забіць нашага лідэра, то Рахптах прыляціць і задзяўбе ворагаў, — сказаў стаячы побач воін у такім жа як у Логіка гарнітуры, аднак вельмі доўгія светлыя косы, і высокі галасок выдавалі жанчыну, мабыць, маладую.

— Маўчы, Марта, калі не пытаюцца, — абарваў спадарожніцу Логік. — А вы варушыцеся.

Неўзабаве мы былі ў чарадзейнага птушынага каменя — сапраўды вялізнага, не менш за два з паловай метраў у вышыню і трох метраў у даўжыню. Ляжала гэтае дзіцяня скалы пасярод густога гаю.

— Лезьце наверх, — распарадзіўся Логік.

Я дапамог Але ўзлезці, а затым лёгка залез сам. Нашы суправаджаючыя сталі на варту вакол валуна.

— Працягнем нашу гутарку аб дэмакратыі. Тое, што адбываецца тут, Аля, зусім дакладна не з'яўляецца дэмакратыяй. Хоць кіраўнік гэтага каралеўства чамусьці завецца канцлер — гэта толькі маска з пап'е-машэ. Кіруе тут абсалютны манарх.

— Не смей паклёпнічаць на канцлера! — паспрабаваў абарваць мяне Логік. — Мы свабодна выбіраем яго сваім лідэрам кожны год, на Свята перавыбрання.

— А вялікая бывае канкурэнцыя ў вашага кіраўніка падчас пераабрання? — маё падступнае пытанне раззлавала Логіка яшчэ больш.

— Канкурэнтаў мы выбіраем з ліку злачынцаў, прысуджаных да смерці. Добраахвотна ніхто не згаджаецца. Толькі заўзяты паганец можа жадаць барацьбы за месца канцлера, калі цяперашні канцлер настолькі цудоўны. Выбраных канкурэнтаў мы заўсёды топім у балоце Апнаскумлаха. Але мы свабодная краіна, выбары — частка нашай традыцыі.

— Ясна. Насамрэч канцлер — абсалютны манарх! — запэўніў я сваіх слухачоў яшчэ раз.

Марта ледзь чутна кашлянула, каб схаваць смяшок, а Логік нахіліў галаву набок і пагразіў мне кулаком.

— Маўчаць! Я ж вам забараніў, — прахрыпеў чалавек у БДСМ шлеме, які закіпеў, як чайнік.

— Цікавы свет у гэтых дзетак, але лепш бы мы не пападалі сюды. Думаеш, нас напаткала карма? — пацікавіўся я ў Алі.

— Адназначна! — голас дзяўчыны быў напоўнены сарказмам, як саспелая сліва сокам.

— Некаторым людзям жыццё сапраўды ўпарта раздае дарункі і сцеліць мяккія падушкі ў моманты падзенняў, а іншыя атрымліваюць амаль выключна сукаватае паленне пад ногі. Гэта найцікавы феномен. Часам у сувязі з гэтым кажуць аб «Законе бумеранга», ці матэрыяльнасці думак. Уся гэтая метафізіка сапраўды як быццам працуе, але толькі ў некаторых. Шчасліўчыкі часта не шануюць тое, што маюць, а калі жыццё нарэшце выдае ім даўно заслужаны выспятак яны, чамусьці, маральна руйнуюцца. Зрэшты, усе людзі часта не шануюць тое, што маюць, не толькі любімчыкі Фартуны.

— Мы верым у тое, што наш лёс вызначае Рахптах, — сказала Марта.

— Скажы лепш навошта вы носіце гэтыя дзіўныя гарнітуры? — мне было вельмі цікава, без жартаў.

— Гарнітуры, калі не хлусіць, нязручныя, — вартаўніца перасмыкнула плячыма. — Але такая традыцыя. Мы не спрачаемся з традыцыяй. Галоўнае не зручнасць, а выкананне абавязку. Мы не маем паняцця, хто прыдумаў так хадзіць, але не адмяняць жа даўні звычай з-за нашага невуцтва.

— Цудоўна! А ці доўга чакаць гэтую вашу птушачку? — пацікавіўся я.

— Шчыра кажучы, ніхто ніколі не бачыў Рахптаха. Мы цвёрда верым, што ён існуе, ведаем, што ў яго ёсць двое дзяцей: Трыптах і Нахнах. У гэтай птушкі дзевяць галоў: вароны, чыжа, вераб'я, арла, жураўля, савы, дзятла, Браканьера, голуба.

— Прабач, ты сказала Браканьера? — удакладніла мая спадарожніца. — Гэта ж не птушка.

— Браканьер — адно са старажытных бажэстваў, якіх перамог і з'еў Рахптах, — Марта паправіла сваю скураную амуніцыю.

— Хопіць балбатаць з палоннымі! — прыкрыкнуў Логік і ваяўніца змоўкла.

— Я арыентуюся па сонцах. Ужо вельмі хутка мы забярэм вас з каменя, калі Рахптах не з'явіцца.

— Можа дадзіце нам папіць? — спытаў я. — Ад тутэйшага паветра проста страшная сухасць раздзірае горла.

Логік прамаўчаў, але Марта адшпіліла павіслую на яе поясе пляшку і кінула нам. Вада была кіслявай, але, здаецца, прыдатнай.

Праз малы час нам сапраўды дазволілі спусціцца, бо Рахптах, як ні дзіўна, не аб'явіўся.

Мы хутка прыплылі да суседняй з нашым сховішчам плывучай вязніцай. Рэзідэнцыя канцлера была большая за прытулак для злачынцаў. Сцены ўнутры пафарбаваны залатой фарбай. У канцлера ёсць нават пазалочаны трон, з падлакотнікамі ў выглядзе васьміногаў. Над тронам вісеў сцяг з прамяністай зоркай і надпісам «Kancleris» — асабісты штандар манарха тутэйшага каралеўства. Пахла палённай гумай.

Так, менавіта рожы канцлера ўпрыгожвалі памяшканне цюрагі. Ён выглядаў так, як на партрэтах. Чорны гарнітур, недарэчная, жоўтая бабачка. Ён таксама насіў маску, але не акуляры, таму мы без праблем убачылі яго бессаромныя, бледна-блакітныя вочы, у глыбіні якіх не было ніякіх жывых іскрынак, а толькі пагроза застылых, ледзяных глыбінь — погляд тапельца, скрозь тоўшчу вады.

— Прадстаўцеся! — загадаў канцлер.

— Я — Тэд, а яна — Альфа, — адказаў я і ўзяў сваю паплечніцу па зняволенні за руку.

— Як вы патрапілі да нас, бліскучага народу Крэйдавых гор?

— Вы так называеце сябе, народ Крэйдавых гор? — спытала мая мілая муза і ўсміхнулася.

— Ваша справа адказваць, а не запытваць, але так, мы так сябе завём. Прышэльцы клічуць нас крэйдавiкi.

— Мы трапілі сюды з дапамогай Пастэга, — сказаў я.

— Паняцця не маю, што гэта такое! — адказаў канцлер.

— Гэта не так проста растлумачыць… Аднак жа, мы нічога дрэннага не намышляем ні супраць народа Крэйдавых гор, ні супраць самога ззяльнага канцлера, — я ветліва пакланіўся.

Гэта відавочна спадабалася чалавеку на троне.

— У нас зараз ідзе вайна з помслівымі ўлайгонамі. Мы захапілі частку іх тэрыторыі, але ўлайгоны небяспечныя. Яны люта супраціўляюцца. Вераломныя здраднікі! Жадалі напусціць на нас баявых мышэй, каб тыя загрызлі нашых немаўлят падчас сну.

— Вы што ж, пан вярхоўны лідэр, нават самі верыце ў гэтыя трызненні? — удакладніў я.

— Зразумела! — выпаліў канцлер, але не стрымаў пры гэтым яхідную ўхмылку.

«Ну не, у гэтую ахінею ён сам сапраўды не верыць, цемрашальскі інфернал».

— У вас ваююць нават зняволеныя? — запытаў я.

— Зняволеныя, жанчыны, часам цяжарныя жанчыны, дзеці, і абсалютна ўсе мужчыны! Мы гатовы пакласці ўсіх, да апошняга салдата, дзеля выратавання нашай сакраментальнай краіны. Ахвяру ўславяць песнямі! Гераічная смерць пакутнікаў будзе глебай, якая сілкуе цюльпаны свабоды, дрэва незалежнасці, кусты дабрабыту. Мы схіляемся да думкі, што трэба забіць амаль усіх ўлайгонаў.

«Даволі такі красамоўны. Здаецца, сапраўды верыць у найвысокую значнасць сваіх заваёў, хай і не дзеля абароны ад міфічных баявых мышэй, але дзеля нейкай сваёй асаблівай, выключна важнай місіі. Такіх фанатыкаў не спыняць гіганцкія ахвяры, часам вар'яты нават гатовыя ахвяраваць сабой, хоць, менавіта гэты, як мне чамусьці здаецца, не гатовы».

— Усе людзі смецце, толькі адны — гэта фанцікі ад цукерак, а іншыя — выкарыстаныя прэзерватывы. Аднак я не ўпэўнены, што гэты факт сам па сабе сведчыць за глабальны генацыд. Ваша Светласць, па сутнасці, кажа пра генацыд.

— Мяне мала хвалюе меркаванне тых, хто ўварваўся ў наш край падчас вайны. Мы вас не клікалі, але, магчыма, вы будзеце нам карысныя. Прышэльцы, якія часам з'яўляліся раней, валодалі неверагоднай сілай. Давай праверым і тваю. Падужайся вось з ім на руках.

Тыран паказаў на Логіка, які тут жа падышоў да малюсенькага, авальнага століка, з пурпуровай стальніцай і паставіў туды руку, грымнуўшы локцем. Я падышоў да апанента. Ён схапіў маю далонь. Я не бодзібілдар, ніколі не быў майстрам армрэслінгу, не штурхаў шатангу вагой дзвесце кілаграм.

— Пачынайце, — канцлер данёс да нас з Логікам свой наказ.

— Не зганьбуй наша вымярэнне, — шапнула мне Аля і злёгку ўсміхнулася.

Логiк адразу ж уключыўся ў барацьбу. Аднак я хутка адчуў, што па сіле ён прыкладна адпавядае адной з маіх мінулых дзяўчын. Аднойчы яна дзеля жарту прапанавала пазмагацца на руках. Нават абедзвюма рукамі і ўсёй вагай дзяўчына не змагла тады прыціснуць маю руку да лавачкі. Эх, было весела, мы вельмі смяяліся… А вось Логіку не да смеху. Ён пыхкае, чырванее, прыкладаючы ўсе намаганні, каб не падвесці свой народ, выканаць дэрэктыву ўладара — дэспата. Націскаю крыху мацней… Раз! Я перамог! Вось ужо рука суперніка вырываецца з маёй, Логік устае. Апусціўшы галаву ідзе ў кут залы. Канцлер раз'юшана пляскае ў ладкі. Нічога сабе! Я чэмпіён па армрэслінгу.

— Хараство, — звініць валадар тоненькім тэнарочкам. — Ты таксама вельмі магутны муж, значыць будзеш нам карысны!

— Чым жа я магу быць карысны ганарліваму, цудоўнаму народу Крэйдавых гор?

— Як чым? Ты пойдзеш біцца супраць улайгонаў. Твая сіла дапаможа нашаму каралеўству.

— Я ж не ваяўнік.

— З такой сілай гэта не важна. А каб ты не сумняваўся і нікуды не рэціраваўся мы пакінем у сябе тваю сяброўку, мілую далоньку.

«Гэты ідыёт яшчэ і паэт».

— Вы не пакрыўдзіце яе, — мой цвёрды барытон напоўніў памяшканне.

— Альфа, ці як там яе клічуць, будзе сядзець у турме, а калі ты ўцячэш мы ўтопім тваю пасію. Нам на яе пляваць.

— Прапанова ад якой нельга адмовіцца, Ваша Сіяцельства, яна якраз у вашым манаршым стылі. Мабыць, пагаджуся, але заўважу, што вы прайграеце вайну і вас выціснуць з земляў улайгонаў.

— Тады мы прымемся страляць па іх з катапультаў, пабудаваных на нашай тэрыторыі, — прашамкаў канцлер, злосна вытарэшчваючыся мне ў вочы. — А ты, калі будзеш так шмат брохаць, дачакаешся дрэннага. Мы станем катаваць тваю дзеўку, пакуль ты будзеш рэзаць для нас улайгонаў. Ты гэтага хочаш, дурны Тэт?

— О не, Ваша Высокаблагароддзе, не чапайце маю добрую спадарожніцу, будзьце ласкавы, тады я абавязкова буду вам карысны! — я падміргнуў Але, якая злёгку збялела і сціснула губкі.

— Рабі што табе сказана. Хто ведае, можа яшчэ станеш пры мне генералам, калі будзешь сапраўды карысны.

Жыццё дэспата падобна анекдоту. Дэспат атрымлівае ўсё, але не можа ўтрымаць нічога, бо ў свеце ёсць нястомны абмежавальнік — смерць. Што яшчэ можа быць такім узнёсла трагічным і пошла пацешным адначасова. Я моўчкі пакланіўся тырану пры гэтым ледзьве стрымлівая ўсмешку.

Глава 7

Сасновы лес, даволі густы… Драўляныя хаткі ўлайгонаў, акуратныя, пафарбаваныя жоўтай фарбай. Уборы гэтых істот таксама жоўтыя. Ніякіх масак няма. Маскі, як мне растлумачылі крэйдавікі, частка іх старажытнай, шматсотгадовай традыцыі. Ва ўлайгонаў такой няма. Змагаюцца ўлайгоны добра. У іх шчыты, паліцы, дзіды і лукі. На мне гарнітур крэйдавiка. Нават маска. Нават блазенскiя балотнікі. Узброены дзідай з наканечнікам у форме сярпа. Боль, смерць, крыкі навокал. Крэйдавiкі атакуюць і забіваюць улайгонаў. Ніякага жалю. Падданыя канцлера выразаюць нават дзяцей. Пахне пажарышчам. Плямы крыві… Трэск чэрапа. Крэйдавiкі злавілі ўлайгона… Яны адразаюць яму пальцы, дзеля задавальнення. Гэта не мая справа, не мая справа…

— Пайшлі прэч, хопіць вычварэнстваў! — мой уласны крык.

Крэйдавiкі адпускаюць параненага ўлайгона, які ўскоквае на ногі і ўцякае.

— Ну і дастанецца табе ад канцлера, прышлы віцязь, — шыпіць адзін з маіх навязаных сяброў. — Спадзяюся ён дазволіць нам адрэзаць пальцы тваёй дзяўчынцы замест гэтага ўцёкшага ўлайгона.

«Гэта наўрад ці». — думаю я, але нічога не кажу ўслых і сыходжу ў бок.

На мяне хутка нясецца ўлайгон. Мушу абараняцца. Я парырую некалькі ўдараў нападаючага. Праціўнік павольны, прадказальны і слабы. Гэта як бой з дзевяцігадовым хлопчыкам. Я лёгка аглушаю яго ўдарам дрэўка. Улайгон упаў. Іду прэч. Нейкая вялізная хвоя, пад ёй плямы крыві. Прыхінаюся спіной да яе старой кары, ногі абсмоктвае прасякнуты крывёй мох.

Што гэта? Так, двое ўлайгонаў схапілі і абяззброілі крэйдавiка. Цягнуць за нейкую прысадзістую паветку. Цяпер захопнік атрымае тое, што заслужыў. Мне няма сэнсу лезці. Стойце, ды гэта ж Марта. Уюцца яе бландыністыя косы. Улайгоны сцягнулі з яе маску. Сапраўды, маладая дзяўчына, спалоханая, светлавокая. Кроў запэцкала яе даволі прыемную мыску. Яна не горшая з крэйдавікоў. Воля ўблюдка канцлера пагнала дзеўку на забой, зараз, мабыць, салдатку чакае жудасная заплата. Аднак улайгоны не збіраюцца яе забіваць… Што ж яны робяць? Так, гэта тое, што часта робяць з такімі як Марта на вайне. З яе сцягваюць адзенне. Ідыёцкія пальчаткі, боты, выкінутыя за арэхавы куст. Вось ужо разразаюць куртку. Дзяўчына крычыць і плача. Улайгоны абараняюць сваю зямлю, але сапраўдная вайна — не казка аб рыцарах у белым, злачынствы тут здзяйсняюць абодва бакі. Яны могуць паланіць акупанту ці нават забіць, але хочуць спачатку зрабіць іншае… Калі скончаць, верагодна, заб'юць. Захопніца — так. Ахвяра — так. Дапамагчы ці стаяць у баку? Часу думаць няма. Яшчэ пара імгненняў і я раскідваю ўлагонаў. Яны яшчэ слабейшыя за Логіка. Мабыць, ён вялікі воін і асілак сярод крэйдавікоў. Я падымаю Марту, якая плача, каб пацягнуць за сабой.

«Дзякуй!» — шэпча мне дзяўчына. Насустрач да нас бяжыць Логік. На ім кроў. Яшчэ пара крокаў… Раптам страла ўлайгона ўтыкаецца ў вока крэйдавіка. Логік мёртвы. Амаль шкада. Я злёгку прывязаўся да яго хамаватага гарлапання.

Марта абдымае мяне, мы выходзім з бою.

Мы на невялікай паляне каля краю кар'ера, пад старым, магутным дубам.

— Сёння пагiб магутны Андрыян, — журботна кажа канцлер.

Відаць, так насамрэч звалі Логіка. Двое крэйдавікоў прыводзяць Алю. Яна стаіць побач. Бледная, глядзіць на мяне з дакорам. Нічога, мілая, засталося, думаю, нядоўга.

— Вечная слава! — дружны лямант крэйдавікоў разносіцца над вяршынямі елак, напалохвае вяртлявых птушак.

— Наш госць Тэт сёння выявіў немалую доблесць, як даносяць мне, — крычыць тыран. — Ён выратаваў дачку нашага племенi Марту і быў храбры ў баі. Выйдзі наперад, о іншаземны волат!

Падпарадкоўваюся загаду. Дзесяць крокаў да цэнтра круга, створанага злучанымі шэрагамі салдат-забойцаў. Я кажу:

— Дзякую, высакародны канцлер!

— Ці гатовы ты прынесці прысягу на вернасць народу Крэйдавых гор? Калі ты прысягнеш нам, то мы перавядзем цябе і тваю спадарожніцу з турмы ў наземны дом — жыллё для дарагіх і лепшых гасцей. Таксама ты атрымаеш званне лейтэнанта народнай арміі. Калі гатовы верна служыць нам, схілі калена і паўтары за мной.

Апускаюся на адно калена, раблю сур'ёзна ўзвышаны твар, хоць у глыбіні душы адчуваю моцнае жаданне яхідна засмяяцца і плюнуць у твар канцлера.

— Паўтарай за мной! Клянуся быць верным вялікаму канцлеру і народу Крэйдавых гор. Клянуся абараняць свайго ўладара, аберагаць яго племя, хай задзяўбе мяне Рахптах, калі я парушу сваё слова.

Паўтараю за тыранам кожнае слова, потым паднімаюся.

Дом-гасцініца сапраўды на зямлі. Ён прасторней за турму. Вакол хвоі, бярозы, букі, грабы, але ўваход таксама пільнуюць крэйдавiкi. Я даў клятву, але давяраць мне, здаецца, не збіраюцца. Што ж, правільна робяць.

Вячэра тут відавочна багацейшая, чым у турме, дзе нас кармілі чэрствымі сухарамі. Цяпер нам даюць смажаную бульбу, крыху нейкага мяса, медавуху і сыр з белым хлебам.

— Як ты думаеш, калі канцлер прайграе вайну ўлайгонам, то яго звергнуць? — цікавіцца Аля.

— Думаю не. З чаго б? Ды і што значыць прайграе? Ён зможа падтрымліваць баявы дух, заклікаць да працягу вайны, нават калі ўлайгоны адваююць свае землі. Ён зможа страляць з катапульт па іх землях і казаць, што вайна працягваецца, а народ мусіць падтрымліваць яго падчас вайны за існаванне краіны. Так-так, відаць, што ён менавіта так малюе людзям гэтую бойню. Яны яму вераць, многія з іх.

— А чаго ён хоча на самой справе?

— Увайсці ў гісторыю ў якасці вялікага заваёўніка, які пакарыў суседні народ, павялічыў сілу свайго народа. Ён сапраўды верыць, што гэта трэба зрабіць, а наканавана такое менавіта яму.

— Чаму ж ён так трымаецца за ўладу?

— А што яму яшчэ рабіць? Ты бачыла яго стыль праўлення. Напэўна, ён нажыў мільён ворагаў. Пакуль скіпетр уладара ў гідкіх руках тырана, яму пакланяюцца, але варта адпусціць абсалютную ўладу і тут жа з'явіцца цэлая брыгада мсціўцаў, якія жадаюць ператварыць былога кіраўніка ў дыетычны салацік. Вельмі верагодна, што ён сам ужо пракляў той дзень, калі паддаўся спакусе стаць манархам, але шляху назад няма. Даводзіцца ісці наперад, каб не загінуць. Кліч абсалютнай улады вельмі моцны. Далёка не кожны смяротны можа пярэчыць яму. Ён гучыць у самай глыбіні, трывожыць змрочны бок чалавечай натуры. Людзі злыя. Яны кормяць звяркоў, каб атрымаць задавальненне ад кантакту з тымі, хто нашмат слабейшы за іх, могуць кінуць непатрэбную манету жабраку, але хто з іх гатовы рэальна ўшчамляць сябе дзеля іншых людзей, адмовіцца ад магчымасці кіраваць гэтымі іншымі, калі такая магчымасць раптам падаецца? Часам яны хлусяць нават сабе, што іх мэты чыстыя і высакародныя, вераць, што змогуць даць блізкім самае лепшае. Але праклятая ўлада — абсалютная ўлада, робіць сваю справу. І вось ужо чарговы бяздушны царок паліруе сваiм азадкам трон і раздае загады аб расправе з іншадумцамі. Гэта было, гэта будзе. Такая вось прырода.

Ноч! Дрэмлю і чую, што Аля таксама не спіць моцна. Яна варочаецца з боку на бок. Што там? Нешта скрыгоча пад вокнамі.

— Тэт, — кліча мяне нечы шэпт.

Падыходжу да дзвярэй і адказваю:

— Хто тут?

— Гэта Марта, — паведамляе мне шэпт.

Аля ўстала і падыходзіць да мяне.

— Навошта ты з'явілася? — маё ціхае пытанне ледзь улоўнае, нібы дыханне.

— Ты дапамог мне, а я памагу вам. Вартавыя апоены півам з сонным зеллем. Цяпер я адчыню дзверы і вы бяжыце. Я скажу куды. Гатовыя? Трэба спяшацца.

— Што там? — устрывожана пытаецца Аля.

— Здаецца, мы бяжым, мая мілая, — кажу я дзяўчыне і злёгку пляскаю яе пальцам па лбе. — Зараз паглядзім, што з гэтага атрымаецца. Вельмі цікава. Хутка накінь верхнюю вопратку, вазьмі рэшткі ежы, абувайся — наспелi ўцёкі.

Аля ўцякае збірацца. Рыпанне дзвярэй, таямнічае, рэзкаватае, жудлiвае… На парозе сапраўды Марта. Яна сцягнула маску, каб я адразу пазнаў яе. Усё гатова, мы бяжым у лес.

— Наперад, — прыглушана кажа Марта.

Галінкі і шышкi храбусцяць у нас пад нагамі, хоць мы з усіх сіл імкнемся не шумець. Сэрца калоціцца, а лёгкія напаўняе дзівоснае паветра начнога лесу. Радасць неспадзяванай свабоды. Таемныя ўцёкі — неверагоднае прыгода. Марта ўсё яшчэ наперадзе.

Раптам мы вывальваемся на нейкую маленечкую палянку. Фшух! Быццам па сігнале вакол успыхваюць дзясяткі паходняў. Марта паварочваецца і глядзіць на нас са здзеклівай грымасай.

— Здаецца, ты паверыў, што мая верная грамадзянка, сястра нашага вялікага роду, здрадзіць свайму валадару.

Голас канцлера выплывае з-за маёй спіны. Напэўна ён досыць моцна надакучыў мне, час з гэтым канчаць.

— Канцлер, — ветліва кажу я і злёгку кланяюся.

Марта ўсё гэтак жа глядзіць на мяне здзекліва. Ніякага раскаяння, за здраду таго, хто выратаваў яе арганізм ад гвалтоўнага ўварвання і верагоднай смерці.

— Я даў табе шанец! Ты мог стаць адным з нас, але не прайшоў выпрабаванне. Цяпер табе давядзецца адказаць за гэта, сынок. Ты каштоўны для нас вой, таму мы не заб'ем цябе, але табе давядзецца глядзець, што мы зробім з тваёй дзяўчынай. Не турбуйся, яе мы таксама не заб'ём, проста злёгку пакараем. А потым усё будзе так, як раней. Будзем трымаць тваю Альфу ў турме, а ты будзеш ваяваць для нас, вельмі добра ваяваць, калі не захочаш, каб мы зноў зрабілі з ёй тое, што зараз здарыцца.

У гэты драматычны момант я разрагатаўся. Бачачы маю весялосць злёгку ўсміхнулася і Аля, якая слухала пагрозы ў свой адрас даволі спакойна, хоць цені страху ўсё ж прабягалі па яе твары.

Я падняў руку і павольна, выразна прагаварыў:

— Я ўбачыў дастаткова, спадар канцлер. Ты — бязмозгі тыран, твая эпапея з вайной і прыгнётам уласнага народа скончыцца тваёй смерцю, так, можа быць не ў выніку рэвалюцыі, бо твае рабы такiя адданыя, што гатовыя адказаць здрадай нават на выратаванне жыцця, — тут я кіўнуў у бок Марты. — Але ўсё ж ты памрэш, бо паміраюць нават манархі, у гэтым ёсць сваё, асаблівае хараство. Уяўляю, як сумна раставацца з абсалютнай уладай, калі пераможаны ўсе, акрамя смерці.

— Вазьміце яго дзеўку і пачынайце, — загадаў канцлер сталёвым голасам.

Яго твар ператварыўся ў люты маскарон.

У тую ж секунду я два разы пстрыкнуў пальцамі і сказаў: «Пастэга».

Глава 8

Мы стаялі пад мастом у нашым горадзе… Дымны партал знік. Я павярнуўся да сваёй дарагой спадарожніцы і вельмі ласкава спытаў:

— Ну як там? Трэба памяняць штаны ці ўсё суха?

Аля пляснула мне далонькай па плячы.

— Калі б ты з самага пачатку не прызнаўся мне, што можаш скончыць гэты трып у любы момант, я б проста не ведала, як гэта перанесці, — узбуджана пралепятала яна. — Навошта ты так доўга чакаў? А што б было, калі б усё ж такі пароль не спрацаваў?

— Ну тады спіс тваіх палюбоўнікаў стаў бы крыху большы. Плюс чалавек трыццаць! Пфф! Пусцяк для сучаснай дамы. Мне было цікава вывучыць цывілізацыю крэйдавых чалавечкаў, таму я не вярнуў нас адразу.

Аля другі раз пляснула мне па плячы і пяшчотна прамовіла:

— Які ж ты ідыёт! Навошта я ўвогуле знайшла цябе.

— Ты ж ведала, што я ўсё кантралюю і не дам цябе пакрыўдзіць. Ці варта было баяцца? — я вяшчаў бадзёрым голасам першаадкрывальніка, які вярнуўся дадому, даследаваўшы новы кантынент.

— Пойдзем лепш спаць. Пасля такіх прыгод трэба падрамаць, — прапанавала дзяўчына.

— Толькі спачатку ў кавярыньку, добра?

— Як скажаш, Жэ…

— Упс! — перапыніў я дзяўчыну. — У гэтай рэальнасці мяне клічуць Тэт, не забывай, калі ласка.

— Прабач, я проста стамілася… Тэт. — Аля дорыць мне сарамлівую ўсмешачку.

Брук на вузкай, сярэднявечнай вуліцы. Шлях вядзе ў бок замкавых узгор'яў, вакол якіх, як спадарожнік, кружыцца астатні горад. Трохі ў гару, потым ужо па роўнай паверхні… Свежы вецер гладзіць твар. Сутаргавы ўдых. Мясцовы Барэй забівае дыханне… Новы глыбокі ўдых. Водар чыйгосьці парфума. Сцежка ў гарадскіх джунглях, а пад ёй, унізе, смяшлівыя пералівы мігатлівага воднага патоку, побач з дробненькімі, драўлянымі хаткамі-скрыначкамі. Насельнікі катэджаў паляць лісце, або заняпалае лістоце загараецца само, ад агнёў яркай восені. Дурная патэтыка. Нябёсы, як бязмежная глазура на гарадскім торце, ці ж пірагу, з чалавечай начынкай. Людзі — мурашкі. Яны напаўняюць мяшчанскія мурашнікі, яны дыхаюць трахец загазаваным паветрам не самага маленькага горада, які сапраўды большы, чым сталіца Швейцарыі. Яны вераць, спадзяюцца, мараць, здраджваюць, хварэюць.

Машыны абліваюць нас шумам, пакуль мы ідзем да замкаў. Насупраць іх невялікая кавярня, у старадаўнім флігелі. Ён прымасціўся каля рэзідэнцыі арыстакратаў, якія жылі тут у васемнаццатым стагоддзі. Мы ўваходзім. Нас ахінае, нібы свячны воск, тыповы водар нятаннага агульхарча. Нас акружаюць афіцыянты. Нас бачаць іншыя наведнікі. Нас уладкоўваюць за столік ля акна з вiдам на абодва каралеўскія замкі. Вось менавіта там манархі кватаравалі, і час ад часу паміралі. Нас забяспечваюць пералікам страў. Што ты звычайна шукаеш у меню, дарагі чытач? Мы робім замову і атрымліваем свае кубкі з гарбатай і порцыі марожанага. Яно растае на вуснах, у роце, у празрыстых чарах. Сінія сцены, ружовыя ліхтарыкі, круглыя столікі, паўзмрок, паўціш. Кветкавая ваза пустая, як мары труса.

— Я схаджу ў туалет, — паведамляе мне Аля.

— Я не супраць, — у мяне паблажлівы тон педагога, які выпускае другакласніка адгукнуцца на кліч натуры.

Аля паказвае мне пошлы жэст і сыходзіць. Праз дзесяць хвілін яна вяртаецца з вельмі здзіўленым тварам.

— І што магло цябе так здзівіць у прыбіральні? — весела цікаўлюся я.

— Я… я… разумееш, — дзяўчына сапраўды не можа знайсці слоў.

— Так, працягвай, гэта архіважная думка.

— Я якраз села…

— Ай, пачакай, — перабіваю я. — Ты хочаш сказаць, што ў грамадскім клазеце ты прама садзішся, а не проста нахіляешся?

Аля закатвае вочы і падпірае галаву, нібы радэнаўскі мысляр.

— Я табе як-небудзь пакажу, калі табе хочацца на такое паглядзець. А пакуль не перабівай, будзь джэнтльменам.

— Слухаюся, — я накрываю галаву адной далонню і аддаю чэсць іншай.

— Дык вось. Я прысела, а да мяне саскочыла дзіўная, размаўляючая істота. Яна вылезла з нейкіх шчылін паміж плітамі на столі. Гэта вельмі падобна на выдру. Яна ў мяне ў сумцы… Здаецца, хоча з табой паразмаўляць.

— А вось гэта ўжо выдатны паварот, хвалю! — я адсунуў ад сябе белую перачніцу. — Давай заплацім, пойдзем адсюль і зробім дэбаты з выдрай, дзе-небудзь у падваротні.

Рахунак, ветлівая падзяка, трохі цяжкаватыя дзверы са звышгладкай ручкай, найблізкі праход-тунэль у старадаўняй, багата дэкараванай пабудове. Парачку хаваюць ад мінакоў цудоўныя, каваныя вароты. Для надзейнасці мы праходзім далей. Вось ён зацішны куток. Аля здымае з плечыка сваю вялізную сумку і адкрывае яе. Бачу як цёмнае, футравае верацяно імгненна выскоквае вонкі. Выдра! Насамрэч звычайная, толькі на шыі вісіць танюсенькі ланцужок з ледзь прыкметным чырвоным каменем, а вакол задняй лапы — паясок, да якога прымайстраваны чорны камень.

— Мяне клічуць Савелій, — звярок расшаркваецца. — Я адправіўся да вас дзеля гутаркі. Выбачыце, што патурбаваў у такі інтымны момант. Проста ў мяне тэрміновая справа.

Аля збянтэжана ківае, маўляў, нічога страшнага, усё хоць раз размаўлялі з доўгім млекакормячым з сямейства куніцападобных седзячы пры гэтым на ўнітазе, якая, скажам так, дробязь.

— І што за неадкладнасць, дарагі Савелій? — пытаю я.

— Вашы фокусы з Пастэга, спадар Тэт, не ўпісваюцца ні ў якія рамкі. Вось, уласна, прычына для візіту.

— А што такога жудаснага адбылося? — маё пытанне, нельга выключыць, зададзена крыху грубаватым тонам, але я не прывык даваць справаздачу выдрам.

— Наш ордэн так-сяк змірыўся з вашымі візітамі ў мінулае, але частае выкарыстанне Пастэга прывяло да ўзлому аднаго з суседніх вымярэнняў. Гэта ўжо абсалютна, без усялякіх двух меркаванняў, недапушчальна. Мы, гэта значыць ордэн Вайлікіската, або, у бытавым ужытку, Вялікі ордэн крапчатай выдры, з'яўляемся захавальнікамі парадку. Менавіта таму дапусціць ваша самавольства мы проста не можам.

— Чаго ж вы хочаце? — пацікавілася Аля.

— Перастаньце выкарыстоўваць Пастэга так часта, а лепш і ўвогуле.

— А што вы можаце зрабіць, спадар Савелій, калі я праігнарую прашэнне? — на гэты раз маё пытанне зададзена вясёлым тонам.

— О! Ордэн выдр можа распачаць надзвычайныя дзеянні, спадар Тэт, — Савелій важна паварушыў вусамі. — Мы можам паўплываць на Пастэга, падчас вашага візіту, і так паўплываць, што вы засядзеце ў якой-небудзь дзірцы, кшталту каралеўства Крэйдавых гор, на тыдні два. Тамтэйшы канцлер ашалела точыць на вас серп жняца. Гатовы паклясціся, двух тыдняў яму будзе дастаткова, каб з вамі расправіцца.

— Ну-ну, сур'ёзны аргумент, спадар Савелій, аднак я не люблю, калі мяне да чагосьці прымушаюць, акрамя таго, я вельмі рызыкоўны. Магчыма канцлер расправіцца са мной, а магчыма я падыму рэвалюцыю ў яго краі. Гэта ўжо сапраўды не тое, што трэба захавальнікам замшэлых парадкаў — вашаму вадаплаўнаму ордэну.

Савелій доўга моршчыў нос і смешна рыкаў, перабіраючы пальцамі маленькіх лапак.

— Вашы ўмовы? — працадзіў ён нарэшце.

— Я буду менш выкарыстоўваць Пастэга, бо, па праўдзе, і сам думаю, што яго частае выкарыстанне не вельмі бяспечна. А наўзамен вы пакажыце мне штовячэрняе жніво?

— Адкуль вы ведаеце пра жніво? — спытаў уражаны Савелій.

— Гэта мая кніга, я тут усё ведаю, — адрэзаў я.

— І больш вы нічога не хочаце?

— А яшчэ вы заведзяце мяне да Бабы Крум.

— Вы і пра яе ведаеце, — выдра пляснула лапкамі. — Але ж ні адзін чалавек яшчэ не хадзіў да Бабы Крум.

— У гэтым і справа. Прыемна быць першым, хоць і не ва ўсіх выпадках, але ў гэтым так, — я глядзеў на Савелія ва ўпор, свідрувючы яго позіркам, як майстравіты баксёр свайго суперніка.

— Здаецца, вы не пакідаеце нам іншага выйсця, акрамя як пагадзіцца. Я другі намеснік магістра нашага ордэна, прыняць такое рашэнне — маё права.

— Выдатна! — я пляснуў у ладкі. — Калі можна ўбачыць жніво?

— Сёння, нават зараз, якраз вечарэе, — адказаў нечаканы касматы пасланец.

Глава 9

Старыя дахі старога горада… Чарапічныя, шыферныя, бляшаныя, пакрытыя драніцай. Залацістае святло ліхтароў і вокнаў, пранізлівая прахалода восеньскага вечара. Пажылы, спалоханы, руды кот за комінам змураванным з жоўтай цэглы.

— Чым жа займаецца ваш выдатны ордэн? — тактоўна спытала Аля, пакуль мы ішлі па пераламаным дахам.

— Падтрымліваем парадак — вось наша місія. Кожны вечар мы ходзім па дахах і выцягваем з людзей сумленне. Калі не забіраць у грамадзян сумленне, то ў свеце можа запанаваць утопія, а гэта, як вы разумееце, непарадак.

— Утопія? У сэнсе, дзяржава, дзе поўная справядлівасць і ўсе шчаслівыя? Вы гэтага не хочаце? — Аля здзіўлена махала вейкамі.

— Такога не дазволена! — выдра выскаліліся ў бок маёй мілай сяброўкі.

— Але кім? — удакладніла дзяўчына.

— Заснавальнікам ордэна. Ён завяшчаў захоўваць сусветнае зло. Абавязковая ўмова стабільнасці! Гэта наогул галоўнае — стабільнасць. Усё як заўсёды, па плане, на сваіх месцах, апраўдаўшы чаканні, без імбецыльных задум, паводле канцэпцыі.

Аля насцярожана замоўкла.

— Пакажыце паненцы, што вы карыстаеце для збору, — мая прапанова не выклікала асаблівага захаплення ў Савелія.

— Гэта Лайнгот, — выдра пакратала лапкамі чырвоны каменьчык на шыі. — Вось тут мой сектар. Цяпер вы ўбачыце рубiн у дзеянні.

Звярок хутка пабег да краю даху, а мы кінуліся за ім. Савелій схапіў каменьчык лапкамі, дзьмухнуў на яго, пасля гэтага крышталь пачаў мігацець чырванаватым святлом і патух.

— Вось, — шапнуў я сваёй спадарожніцы, — ён высмактаў сумленне людзей з гэтага дома. Цяпер бяжым да наступнага.

Бегаць па вострых дахах, з небяспечнымі скатамі, было не так проста, але вельмі цікава. Савелій здаваўся нястомным. Ён без перапынку пераскокваў туды-сюды, скрэб кіпцюркамі па жэсці і чарапіцы. Збор чалавечага сумлення, няўрымслівымі жнеямі, прыхільнікамі рэтраградства. Выдры называлі гэта жнівом.

— А куды ідзе ўсё высмактанае сумленне? — разумна пацікавілася Аля.

— Мы адпраўляем яго канцлеру каралеўства Крэйдавых гор, — спакойна сказаў Савелій, але на дне яго вачэй заскакалі вясёлыя агеньчыкі. — Ён iм ніколі не карыстаўся, аднак надзейна захоўвае яго на дне свайго возера. Яму яно запраўды ні навошта, таму тамака яно ў бяспецы.

Мужчына, дзяўчына і жывёла спыніліся на краі чарговага даху.

— На сёння ўсё, — заявіла выдра змрочным галаском.

— Вы як быццам не рады, спадар Савелій? — спытаў я ўхмыляючыся.

— Можа і так, — прабурчаў пухнаты лавец сумлення. — Цяпер мне давядзецца зрабіць, тое, што не даставіць мне задавальнення, але такі мой абавязак.

Савелій рэзка скруціўся клубком і адскочыў убок. Яшчэ праз імгненне ён адчапіў ад лапы чорны камень і накіраваў яго на мяне з Алей. Крышталь, званы Морганаўт, асляпляльна палыхнуў жоўтым. Мая спадарожніца нягучна ўскрыкнула. Вакол мяне і маёй цудоўнай заваёўніцы дахаў утварылася нешта падобнае на жоўтую, шчыльную заслону.

— Гарэзуешь, Савелій, — сказаў я спакойна, прыжмурваючыся, пасля чаго забараняльна пагразіў пальцам ваўнянаму сябру вялікага братэрства.

— Гэта наша ахоўная сістэма, — амаль пралаяла выдра. — Выбачай, паночку Тэт. Цяпер вам не выйсці з гэтай залатой клеткі. Вас нельга ўбачыць, на вас нельга выпадкова натрапіць. Для простых людзей тут пустата. Толькі вось вы не зможаце выбрацца. Тут вы памрэце ад голаду, потым мы знімем заслону, пасля прыбяром тое, што застанецца ад вас.

— Значыць ты так і кінеш нас тут, выракаючы нам жудасную смерць? — маё пытанне нейкі час заставалася без адказу.

— Даруй, — зноўку папрасіў прабачэння Савелій пасля хвіліннага маўчання. — Вам тут, прынамсі, будзе весялей, чым некаторым палонным. Першыя часы вам відавочна будзе чым заняцца. Эфектыўна прабавіце час.

Няўмольны звер выскаліўся, малюючы на пысе ўсмешку.

— Ты што ж думаеш, што мы не можам гэтым займацца ў больш прыдатных месцах, — кінуў я футраваму нягодніку. — Апошні раз прашу па-добраму — здымі поле.

— Годзе тых пагроз, Тэт, — гаркнуў Савелій. — Табе проста трэба было адразу пагадзіцца на нашы нармальныя ўмовы, а не майстраваць вымагальніцтва. Расхлёбывай плады самаўпэўненасці, глумны ты чалавечак. Жадаў дыктаваць правілы Вялікаму ордэну выдр? Ха-ха, цьфу на твае дыктоўкі. Не дарос, смаркач. Сядзіце тут, пакуль не здохніце, а я дадому, на востраў.

— Што нам рабіць, Тэт? — Спытала Аля дрыготкім голасам.

Я пастараўся супакоіць дзяўчыну поглядам і насмешліва прамовіў:

— Эх, Савелій, вось зараз відаць, што ты эгаістычны, жорсткі, касматы глытальнік уклеек, па факце — нічога асаблівага. І цябе, ёлупня, лёгка аналізаваць і прадбачыць твае дзеянні. Я адразу зразумеў твой план. Ты надта хуценька пагадзіўся на мае ўмовы. Я дастаткова ведаю аб вашай браціі, бо вы толькі персанажы маёй кнігі. А зараз зірні на сваю шыю.

Савелій імгненна апусціў галаву.

— Лайнгот, дзе ён? — прапішчала выдра.

— У мяне, — праінфармаваў я касматага ворага. Праз долю секунды я паказаў далонь, у якой пабліскваў камень. — Мне вядома, што ён даволі-такі далікатны, а для кожнай выдры ёсць толькі адзін такі крышталь, які даецца пры нараджэнні, таму, калі разбіць дадзены сувенір, ты будзеш выключаны з ордэна, станеш абняслаўленым выгнаннікам. Аднак ёсць альтэрнатыўны варыянт. Здымі поле, правядзі нас да Бабы Крум, тады я вярну тваю прапажу.

— Не прапажу, а тое, што ты сцягнуў! — завішчаў звярок. — Ты звар'яцеў! Партал да Бабы Крум адкрываецца на нашым востраве. Іншыя выдры заўважаць вас. Баста, не магу дапамагчы, нават калі б хацеў.

— Упэўнены, ты што-небудзь прыдумаеш, Сава, — я іранічна ўсміхаўся, прытоптваючы нагой. — Пагутару з Крум і аддам табе камень, ён будзе цалюткі.

— Ну добра, — пагадзілася загнаная ў кут выдра. — Ёсць яшчэ адзін партал да Бабы Крум. Пра гэта ведаюць толькі кіраўнікі ордэна. Гэты ўваход непадалёк ад выспы, у трубе з якой цячэ ручаёк Л.

— Вось! Бачыш, як ты выдатна ўсё прыдумаў, — адзначыў я. — Здымай ужо поле, хопiць марнаваць наш з табой час.

Савелій накіраваў на нас камень. Успышка і жоўтыя напаўпразрыстыя сцены зніклі.

Неўзабаве мы дабраліся да трубы з якой выцякаў ручаёк Л.

— Што дасць нам візіт да гэтай Бабы Крум? — Аля запытальна глядзела на мяне стомленымі вачыма.

— Выкананне асаблівага жадання, — запэўніў я.

— Зараз я адкрыю партал, — пракрактаў наш кашлаты суправаджальнік. Выдра тры разы ўзмахнула лапкамі і прараўла:

— Імём ордэна, пхаф-намуг-альяш-дрынк!

Дымная заслона партала тут жа з'явілася ў глыбіні трубы з якой істэрычна рваўся на спатканне з ракой сціплы гарадскі ручаёк. Мы рушылі ў глыб трубы, пакуль Савелій, жаласна згорбіўшыся, сядзеў каля ўваходу. Перад самым парталам я павярнуўся да выдры.

— Малайчына, пухнацік! Не сумуй, а лепш лаві свой камень. Акуратненька, не разбі!

З гэтымі словамі я кінуў рубiнчык выдры і нырнуў у партал, паспеўшы краем вока заўважыць неверагодны скачок Савелія, які схапіў крышталь у паветры і плюхнуўся ў шалпатаючы водны струмень.

За парталам нас чакала цёмная зала-пячора, са скляпеннямі вялізнай вышыні. Недзе ўверсе плавалі аранжавыя газавыя лямпы, а пад нагамі была сапраўдная бездань, залітая фіялетавай вільгаццю. Там плёскаліся дзіўныя істоты. Яны нагадвалі знявечаныя манекены, злепленыя з кніг. Я паспеў адзначыць, што сярод кніжак, якія складалі плоць незразумелых істот, тырчалі выданні Канта, Сакрата, Фіхтэ, Ніцшэ і нават вялізная «Камасутра».

Іржавы масток вёў над гэтым вадаёмам да мармуровага астраўка, на якім узвышаўся бардовы камень, падобны на паганскі алтар. Мы прайшлі над дзіўным возерам і ўсталі каля каменя.

— Баба Крум! З'явіся нам, дай тое, што я хачу, — моцным, уладным голасам сказаў я.

— Вітаю Дзевяты і Выратавальніца. Я дам вам выбар, — звышнатуральны шэпт Бабы Крум чуўся адначасова з розных куткоў пячоры, хоць яе саму не было відаць. — Вы можаце застацца тымі, хто вы ёсць і атрымаць жазло уладара выдр. Ордэн не пасмее помсціць таму, у каго такі артэфакт. Пры дапамозе жазла, братэрства было створана Вялікім Заснавальнікам.

— Нядрэннае фэнтэзі атрымліваецца, хоць ужо пайшло неяк зусім банальна, — заўважыў я. — Супер-шмупер артэфакты, загадкавыя заснавальнікі! Толькі я сапраўдны заснавальнік гэтага ўсяго.

— Слухай мяне! — сыпкі шолах Бабы Крум стаў трохі гучней і злей.

— Добра, — без спрэчак пагадзіўся я.

— Ці ж вы можаце выпіць з двух шклянак і стаць звычайнымі, дурнымі, бязглуздымi людзьмі. Толькі гэта можа зрабіць вас сапраўды шчаслівымі. Рашайце!

Прама перад нашымі тварамі, на квадратным камені-алтары, з'явіліся дзве ўпрыгожаныя дэсанню шклянкі. Яны былі напоўнены да краёў нейкай бірузовай вадкасцю. Трэба было рашыць.

— Я заўсёды марыў быць разумнейшым за ўсіх, — сказаў я нягучна і сумна. — Але аказалася, што на інтэлектуальных вяршынях, па сутнасці, нічога няма. Дакладней, там нуда асобы, якая існуе сярод хвалістых папугайчыкаў, бо не лічыць жа роўнымі сабе тых, хто жыве дзеля пакупкі дывана, водпуску ў Егіпце, п'янак з калегамі па працы і таму падобнай бязглуздзіцы. Не, гэта папугайчыкі. Ды і так званыя інтэлектуалы, у масе сваёй, тыя ж глумныя птушачкі, але з амбіцыямі і багемнай пыхай. Яшчэ горш тое, што справы папугайчыкаў можа быць не больш асэнсаваныя, чым мае. У гэтым парадокс. Яны папугайчыкі, але не факт, што ў маім існаванні больш сэнсу. У нас ёсць культ творцаў, таму што вінціць гайку на заводзе могуць многія, а напісаць, умоўна кажучы, геніяльную аповесць — далёка не ўсе. Вядома, я больш рэдкі фрукт — авакада сярод мясцовай падгнілай алычы. Але што з таго? Няўжо я ведаю для чаго я тут, чаму павінен буду сысці кудысьці (а можа проста знікнуць, назаўжды страціўшы прытомнасць). Усё жыццё разумніка — такая ж пустая пагоня за тым, што ўсё роўна нельга ўтрымаць (а часам нават атрымаць), як і жыццё дурня. Пры гэтым жыццё крайняга ідыёта, алігафрэна ў медыцынскім сэнсе, пазбаўлена ўскладненняў, гэта значыць, у некаторым родзе, нават лепшае за жыццё фанаберлiвага творцы. Калі да гэтага ідэалу не атрымаецца дацягнуцца, то можна хаця б стаць прасцей. Карацей, думаю, мне варта выпіць гэтую шкляначку. Ты са мной?

Аля захоўвала маўчанне. Яна апусціла галаву і не глядзела на мяне. Секунды — стагоддзі. Чаканне вісела ў паветры. Павольна падняўшы руку да адной са шклянак, яна злёгку штурхнула яе сваім мезенчыкам. Бдзінк! Узорыстая пасудзіна перакуліўся. Бірузовая вадкасць пацякла па бардовай кары масіўнага каменя і нібы радасны вадаспад палілася з краю незвычайнага алтара.

— Ты можаш выпіць, калі вельмі хочаш, — ціха сказала Аля ўсё яшчэ не гледзячы на мяне. — Але я не магу з гэтым пагадзіцца. Я пакахала цябе такім, які ты ёсць, і я кахаю цябе зараз, — у гэты момант яна падняла свае немагчымыя вочы, — кахаю менавіта такім.

Нечакана вада ў возеры змяніла колер і стала далікатна блакітнай. Я ўжо ведаў, што абяру. Узмах рукі і мая шклянка вывяргае бірузовы паток да нашых ног.

— Дурная дзеўка, — вымавіў я, ціхім, пяшчотным шэптам.

— Боўдзіла, ты яшчэ пашкадуеш, — прашалахцеў у апошні раз голас Бабы Крум. Потым запанавала поўная цішыня.

Я расплюшчыў вочы. Мой ложак. Ніякіх выдраў і шклянак з дзіўнай вадкасцю. Затое побач спала «Аля». Я паспрабаваў аглядзецца. Калі посахі тут і былі, то дакладна не магічныя.

Я ціхенька злез з ложка. Здаецца, я ўсё яшчэ ведаю хто такі Гегель, а значыць абрад «абдурвання» ад Бабы Крум не праводзіўся. Ці пашкадую я пра гэта? Вельмі верагодна.

Затое за акном расце мой сад. Тут у мяне яблыні, і бэз, і грушы, і таполі, і вішні, і агрэст, і зялёная траўка з кветкамі. На самых высокіх дрэвах — цэлая куча амелы. Часам яе вечна зялёныя шчупальцы падаюць на дарожкі саду… Вырваныя ветрам яны асуджаны на смерць, але яшчэ неверагодна доўга супраціўляюцца ёй, нават калі зямлю пакрывае белы, хрумсткі снег.

Міні-апавяданні з сацыяльнай сеткі

12 кастрычніка 2017

Неяк у беларускамоўным гіпермаркеце Еўраопт у Гродне, я ўзяў нейкую дробязь і адправіўся на касу. Беларусамоўнасць праяўляецца, у прыватнасці, у тым, што касіры гавораць на мове. Але, праўда, не заўсёды. Але калі б заўсёды, дык гэта ўжо было б дзіўна, так? Ну, карацей, часам кажуць, а часам няма і калі кажуць, то звычайна ўсяго пару слоў. Касіры на працы ўвогуле не вельмі шматслоўныя. Можа здацца, што завучыць парачку касірскіх фраз можна без асаблівай натугi, нават калі чалавек не ведае мовы…

— Добры дзень, — сказала дзяўчына касір. — А нужэн вам пакецік? А можаце пасматрэць, можа есьць тры капэйкі? Пасматрыце, калі ласка.

Вось гэта выдатны ўзровень мовы, так… і я адказаў:

— Не-не, я загадзя паглядзеў і ведаю, што трох капеек няма. Што ж зробіш.

На твары дзяўчыны на секунду здаўся выраз жаху, змяшанага са здзіўленнем, як калі б яна ўспомніла, што забылася аб пастаўленым варыцца супе, але яна адразу ж апусціла вочы. Забраўшы рэшту я накіраваўся да выхаду, а дзяўчына касір засталася працаваць. Верагодна, перад вачыма ў яе ўставала першая настаўніца мовы, у якой яна пыталася:

— Вераніка Браніславаўна, чаму ён назваў мяне «загадзя»? Я ж нічога дрэннага не зрабіла.

24 жніўня 2018

Зайшоў у аптэку купіць бінт. Перада мной была толькі адна дзяўчына — рослая, загарэлая асоба з мноствам татуіровак. У працэсе чакання сваёй чаргі я пачаў разглядаць нацэльны жывапіс маладзіцы. На шчыкалатках яе стройных ног красаваліся нейкія кветачкі, а на плячы — выява планеты і яшчэ чагосьці там… Заўважыўшы мой бястыжы позірк дзяўчына сказала:

— Вы мяне разглядаеце?

— Так, вашы татуіроўкі, — адказаў я.

— А можа мне непрыемна.

— Можа.

— Я не хачу, каб мяне разглядалі.

— Вы яшчэ скажыце: няма на што глядзець таму што на мне кветкі не растуць, — зазначыў я.

— Так, не растуць, — адказала дзяўчына.

— А гэта што? — спытаў я, паказваючы на кветку, набітую на левай назе красуні.

Дзяўчына змоўкла, павярнулася да акенца аптэкаркі і, забраўшы свае лекі, выйшла з паказной абыякавасцю. А я падышоў ды акенца і вымавіў:

— Добры дзень, дайце бінт.

26 кастрычніка 2019

На маёй вуліцы ёсць аптэка, у якой працуе дзяўчына, страшна падобная на адну артыстку порна. Таму калі я заходжу да яе і кажу нешта накшталт «Добры дзень, дайце вітамін С» адчуванне такое, як быццам гэта завязка фільма для дарослых.

16 лістапада 2019

Ішоў сёння па сваіх справах і тут бац — нейкая пажылая жанчына стаіць і цягне да мяне руку. Калі я параўняўся з ёй яна папрасіла дапамагчы пераступіць нейкі бардзюр, а потым і давесці яе да хаты, калі я, вядома, не заняты. Заняты, бабуля, заняты, але што ж рабіць. І я павёў яе.

— Дзякуй, сынок, — казала жанчына. — А ты вучышся яшчэ?

Я ўзрадаваўся.

«Значыць яшчэ і на навучэнца цягну. Крута! Можа мне з якой-небудь старшакласніцай замуціць. Люблю старшакласніц.»

— Не, — кажу, — працую.

— Зарабляеш добра?

— Добра.

Вырашыў сказаць нешта такое, што яе падтрымае і кажу:

— А вы яшчэ бадзёра можаце ісці.

— Гэта таму што бог мне дапамагае. Ты цяпер мой бог.

«О! Я прыкладна так пра сябе і думаю».

Між тым мы дайшлі да яе пад'езда і я дапамог ёй падняцца па лесвіцы. І тут яна заплакала і нечакана прыцягнуўшы маю руку да твару… пацалавала яе…

Перад трагедыяй чалавечага болю тая культурная тэматыка, якой я звычайна займаюся, выглядае нейкай малазначнай, як быццам бы маленькая свечка перад цёмнай ноччу змрочнага боку чалавечага жыцця.

7 студзеня 2020

Калядная гісторыя пра суседзяў і ката. Чаму калядная? Ну хаця б таму, што пішу я яе на Каляды. Што да суседзяў, то ведаю я іх даўно. Гэта маладая пара з маленькім дзіцём. З імі звязаны розныя забаўныя здарэнні. Напрыклад, аднойчы я сустрэў суседку ў паўзмроку пад'езда. На ёй быў цудоўны макіяж закліканы надаць ёй выгляд жывёлы, на мой погляд, падобнай на гібрыд лісы і шакала. Паўзмрок, ціхія крокі… шакал.

— Я на карпаратыў, Жэня! — адразу ж паспяшалася растлумачыцца суседка. Добрыя тлумачэнні, але хіба яны могуць высушыць штаны.

Ну добра, наконт штаноў я пажартаваў.

Далей наступіла чарада вяртанняў. Гэта значыць, я вечна вяртаў суседзям забытыя ў дзвярах ключы. Я іду, у дзвярах тырчаць ключы, тук-тук, здрасце вам у хату, а вось і вашыя ключыкі. Ну і вось зусім нядаўна я сустрэў суседа ля пад'езда, павітаўся і, дайшоўшы да яго дзвярэй, выявіў, што яны прыадчынены. У кватэры нікога не было. І тут вось і выходзіць на сцэну кот. Дакладней іх было нават два. Але адзін з іх самастойна вярнуўся ў кватэру, другі ж затрымаўся на лесвіцы і жаласна выў. Я з пяшчотай паглядзеў на жывёлу і спытаў

— Ты адкуль тут узяўся, сволач?

Кот глядзеў на мяне сваімі вялікімі, выразнымі вачыма і… маўчаў. Я павольна працягнуў да звярка руку і пагладзіў яго, а той абнюхаў пальцы, пранікліва паглядзеў у вочы, але ўсё-такі злёгку адсунуўся. Было бачна, што яму вельмі хочацца мне давяраць, але ён не зусім яшчэ гатовы да блізкіх адносін.

Што мне было рабіць? Я ўзяў ката пад пахі і панёс дадому. Да яго дому. Вісець кату не вельмі спадабалася і ён занепакоіўся. Тады я падняў яго вышэй, разгарнуў і прыціснуў да сябе, а кот абхапіў мяне ўсімі лапамі і прыціснуўся яшчэ шчыльней, як немаўля, пры гэтым запусціўшы кіпцюры мне ў плечы.

«Ах ты тупая скаціна» — падумаў я.

Дайшоўшы да кватэры суседа я адкрыў яе і выпусціў свайго спадарожніка. Заставалася толькі больш шчыльна зачыніць дзверы і вуаля — аперацыя выратавання жывёлы са страшнага пад'езда завершана. Тут дарэчы якая-небудзь бадзёрая сентэнцыя аб стварэнні дабра на Каляды. Але я проста яшчэ дадам, што гэта быў страшэнна тоўсты кот, не менш за 8 кг. вагой. І кіпцюры ў гнюса таксама вельмі вострыя.

15 лютага 2023

Жыццёвая гісторыя. Нядаўна я ішоў на рынак Фарты, названы, дарэчы, у гонар імперскіх фартоў вакол горада, вядомых як Гродзенская крэпасць, ну і вось на падыходзе да рынку да мяне звярнулася дзяўчо гадоў 20, з кацянём на руках.

— Вазьміце кацянятка! — папрасіла мяне дзяўчынка.

Я цалкам праігнараваў прасіцельніцу і пайшоў купіць бульбачкі. Я часта купляю бульбачку на даволі вялікай адлегласці ад дома, а потым нясу гэтыя 3—4 кг. дадому, іду пешшу і ў хуткім тэмпе. О спорт — ты целы свет! Ну і вось я вяртаюся назад міма гэтай самай дзяўчынкі і яна не задаволіўшыся першай спробай зноў паўтарае сваю просьбу. Халера! Ну гэта ўжо занадта і я не стрымаюся. Я падышоў да дзяўчынкі. Як не складана здагадацца, я люблю ліцадзейнічаць і ў рэале. Я не толькі цалкам майстэрска валодаю голасам, але ў стане рабіць усякія тварыкі, наўрад цi на ўзроўні Дэніэла Дэй-Льюіса, але мне хапае. Ну і вось я з выглядам прыдзірлівага пакупніка, які капаецца ў бураках на рынку, адбіраючы больш круглыя, аглядаю з усіх бакоў кацянё, а потым паднімаю галаву і дзелавіта, цалкам сур'ёзным тонам, коратка пытаю:

— Смачны?

Бачылі б вы, што адбылося з дзяўчынкай. У яе на твары была неверагодная сумесь жаху, здзіўлення, недаверу і неразумення. У яе нават злёгку адкрыўся рот, ну вось як гэта звычайна паказваюць просценькія галівудскія ліцадзеі, калі адыгрываюць падобныя эмоцыі. Але я, вядома ж, не стаў доўга мучаць дзеўку і адразу ж засмяяўся і пагладзіў кацяня.

— Жартую!

— А-а-а! — дзеўка з палёгкай выдыхнула і таксама засмяялася, ну а я пайшоў дадому.

Мне заўсёды падабалася дражніць і разыгрываць дзевак. Натуральна, дасведчаны мозгазнаўца мог бы заўважыць, што так я як бы ўсталёўваю сваю ўладу над імі. Але лепш так, чым як многія мужыкі, якія праяўляюць уладу з дапамогай пабояў. Такое, на шчасце, я ніколі не практыкаваў. Спадзяюся дзеўка знайшла кацянятку дом. У крайнім выпадку я сапраўды магу яго з'есці… Жартую.

28 лютага 2023

Яшчэ крыху жыццёвых гісторый, і зноў пра дзеўку. Не так даўно я вырашыў раздрукаваць парачку фотак для інтэр'еру, ну і з гэтай мэтай адправіўся ў фотамайстэрню. Там мяне сустрэла рыжанькая дзяўчынка з незвычайным для Беларусі імём. Раней, як я памятаю, у фотастудыях часцей прымалі заказы нейкія шаноўныя мужыкі фатографы, але зараз, вядома ж, адны мілавідныя дзяўчынкі. Што ж, прынамсі вока цешыцца.

— У вас яна крыху не ў фармаце, — сказала мне «гарадзенская Ігрыт».

Дакладна! Я жэш памер і не падганяў.

— Ну, пакіньце там краі! — параіў я дзяўчынцы і яна паслухмяна пагадзілася.

Сутнасць маніпуляцыі ў тым, што вы бераце патрэбны фармат, напрыклад 30 на 40, і ўстаўляеце ў яго меншае нефарматнае фота, то бок надрукаванае палатно гэта 30 на 40, проста ваша карцінка атрымлівае белыя рамкі.

Я вярнуўся дадому з замовай, i там мяне ўжо чакала рамка. Але тут аказалася, што паверхня ліста шырэйшая на 3 сантыметры! Дзяўчынка не ўставіла выяву ў замоўлены фармат, а проста накінула лісту шырыні, дарэчы, падарыўшы мне неаплачаную паперу, бо, па логіцы, памер паперы карэлюе з коштам замовы.

Вядома, ні ў якую рамку ліст не палез. Не бяда! Я ўзяў фанерку, памарыў яе, палакаваў і прымасціў карцінку на гэты своеасаблівы планшэт.

За наступнай выявай я прынцыпова пайшоў да гэтага ж дзяўча і ласкава (сапраўды ласкава, гэта не сарказм) растлумачыў, што мінулая карцінка была завялікая. Пасля друку дзяўчынка прынесла вялізную лінейку. Заўсёды баяўся жанчын з лінейкамі! Хто ведае, што яна там захоча вымераць. Фотка ўсё роўна была крыху больш патрэбнага.

— Я вам абрэжу, — заявіла дзяўчынка і дастала яшчэ і нажніцы.

Я яшчэ больш насцярожыўся ад такой прапановы і з удзячнасцю адмовіўся ад абразання.

Другая фотка са скрыпам увайшла ў рамку, а я глядзеў на выяву і думаў аб рудай дзяўчынцы. Калі б я быў яе шэфам, то яе прыгажосць або прафесійныя якасці былі б важней? Прыгажосць ці прафесіяналізм? Архіцяжкая задача! Так і не рашыўшы, я пайшоў на кухню піць гарбату.

Выбраныя апавяданні

Максiмка

Добры дзень, дарагія мае! Кланяюся ўсім тым, хто чытае гэты сшытак. Завуць мяне Максімка Багушэвіч. Ад нараджэння мне адзінаццаць гадкоў, а нарадзіўся я ў 1907 годзе, каля Гродна. Тата кажа, што я цямлівы не па гадах і што мне трэба шмат чытаць і вучыцца прыгожа пісаць. Часам ён жартуе, што я, можа быць, стану пісьменнікам. Мне насамрэч вельмі падабаецца пісаць і ад таго я вырашыў весці дзённік. Для гэтай справы тата даў мне свой сшытак. Ён вельмі добры і вялікi. Я мяркую, калі-небудзь сшытак гэты хто-небудзь прачытае і таму напісаў, што кланяюся таму, хто яго чытае.

13 сьнежня, год 1918

Мой тата ўжо месяц таму прапаў. Пайшоў у лес па дровы, і не вярнуўся дадому. Іншых родных у мяне няма, таму і адправілі мяне ў прытулак. Прытулак гэты займае манастыр святых Барыса і Глеба. Стаіць ён на гары над самым Нёманам, які я вельмі люблю. Раней мы лавілі ў Нёмане рыбу з маім старэйшым братам Лёвушкам. Лёвушка казаў, што Нёман — наш бацька, а потым смешна махаў рукамі і паўтараў вельмі грозным голасам: «Бацька!» Рыбы, бывала, выцягвалі шмат. Аднойчы злавілі нават велізарнага шчупака. Казаў Лёвушка, што гэты шчупак паўпуда вагой. Я дык браць яго баяўся. Вельмі ўжо ў яго была страшэнная морда. А Лёвушка смяяўся з мяне. Лёвушка мой загінуў на вайне з немцамі. Цяпер у мяне толькі тата.

20 снежня, год 1918

У прытулку ўбачыў я сцяг. Белы, а пасярэдзіне чырвоная паласа. Вісіць ён на браме. Ніколі такога не бачыў, але мне ён чымсьці спадабаўся. У нас ёсць школа, а ў ёй выкладае вельмі добрая настаўніца, якую я клічу цёткай. Цётка Тэкля Станішэўская, якая вучыць нас у школе, кажа, што гэта сцяг нашага народа. Я вельмі люблю цётку Тэклю і баюся яе. Адзін хлопчык сказаў мне, што яна першая настаўніца, якая вучыць на нашай простай мове. Не ведаю адкуль ён гэта ўзяў. Можа быць, хто-небудзь са старэйшых распавёў яму гэта. Мой тата казаў, што я павінен вучыцца на нашай мове. А мне вось вельмі падабаецца руская мова, але я згодны з татам, што наша мова нам родная да самых касцей, таму што яна ад нашай зямлі і продкаў.

27 снежня, год 1918

Цётка Тэкля казала сёння ў школе, што ў горад прыехаў важны чалавек і ён будзе цяпер галоўным у краіне, у якой мы самі будзем свабодным народам і гаспадарамі на землях сваіх. Яго прозвішча Луцкевіч. Я хачу запомніць гэтае прозвішча. Цётка кажа, што ён наш вызваліцель і прарок. Я не вельмі разумею, што такое прарок. Цікава, што сказаў бы тата.

29 снежня, год 1918

Мы хадзілі ў горад з нашым выхавальнікам дзядзькам Пашам. Нейкі немец спыніў нас і смяяўся над намі. Ён казаў, што мы маленькі народец і мы павінны падпарадкоўвацца немцам, а з-за таго, што немцы прайгралі вайну нас цяпер будуць рабіць палякамі. Немец толькі трохі ведаў рускую мову і ў яго атрымліваліся вельмі смешныя словы. Ды, акрамя таго, ён яшчэ і не вымаўляе «р». Дзядзька Паша сказаў нам, што мы не палякі і што ён бы палякаў вешаў, а немцаў усіх да аднаго расстраляў бы. Ён вельмі раззлаваўся, але хутка супакоіўся. У яго ёсць маленькая фляжка, з якой ён п'е самагонку і пасля таго як вып'е — адразу супакойваецца. Мне здаецца палякі — нядрэнныя людзі, толькі вельмі ганарлівыя. Так казаў тата.

1 студзеня, год 1919

Спраўлялi ў прытулку Новы год. Я ўспомніў як мы святкавалі з татам і Лёвушкам. Тады тата сам прыгатаваў нам вялікі пірог і наліў самаробнага віна. Я вельмі сумую па таце.

2 студзеня, год 1919

У нас ёсць у прытулку хлопчык, якога завуць Адамас. Прозвішча яго Казлаўскас. Ён кажа, што хутка Гродна будзе часткай Літвы і ўсе мы станем літоўцамі. Мне ён сказаў, што ў яго сапраўднае літоўскае прозвішча і што маё прозвішча таксама стане літоўскiм, і я буду звацца Багушавiчус. Дзядзька Паша чуў нашую размову і адказаў, што гэта ў мяне сапраўднае літоўскае прозвішча, і што гэта Адамас павінен быць Казловічам, а не я Багушавiчусам. Я б не хацеў, каб мяне клікалі Максiмкас. А мы самі дражнім гэтага Казлаўскаса мянушкай Мадамас.

15 студзеня год 1919

Мы гулялі з дзядзькам Пашам па набярэжнай ля Старога замка. Там сустрэўся нам нейкі паляк. Яны з дзядзькам Пашам разгаварыліся. Паляк гэты стаў даказваць, што Гродна заўседы было польскім і хутка зямля гэтая зноў адыйдзе да Польшчы, якая ўжо збіраецца з сіламі, каб зямлю гэтую канчаткова забраць сабе. Дзядзька Паша слухаў яго і толькі грозна вырушыў брывамі, а паляк усё казаў нешта. Потым ён стаў размахваць рукамі і нават крычаць, што і Брэст — іх горад, і што Менск — польскі, і далёкі Віцебск павінен належаць Польшчы, а не маскалям. А наш дзядзька Паша толькі моўчкі высмаркаўся. Тады паляк стаў казаць, што ніякіх беларусаў няма і што хутка кожны жыхар Гродна павінен будзе прызнаць сябе палякам, а калі хто не захоча добраахвотна, таго прымусяць. Вось пасля гэтых слоў дзядзька Паша размахнуўся і ўдарыў паляка ў сківіцу, ад чаго той адразу ўпаў і доўга ляжаў без прытомнасцi. Мы прынеслі з Нёмана вады і вылілі яму на твар. Хутка пасля гэтага ён ачомаўся. Дзядзька Паша падняў яго пад пахі, даў яму сербануць сваёй самагонкі, сербануў сам, і злёгку штурхнуў паляка ў спіну, а той пайшоў па набярэжнай: злёгку хістаўся і казаў сабе пад нос: «Курва».

Пакуль мы ішлі назад у прытулак дзядзька Паша крычаў, што вельмі не любіць палякаў і тады я спытаўся ў яго: да якога народу ён сам сябе залічвае? Дзядзька Паша не адказаў. Тады я спытаў: ці лічыць ён сябе беларусам, ці можа тутэйшым? Тады дзядзька Паша сказаў, што ён паляк. Я падумаў: як дзіўна, што дзядзька Паша б'е палякаў і не любіць палякаў, але сам паляк, а ён, як быццам прачытаўшы мае думкі, дадаў, што ён тутэйшы паляк, а гэта нешта зусім іншае і вельмі адрознае ад паляка.

7 лютага, год 1919

Мы хадзілі з дзядзькам Пашам на Сянны рынак. Там рабіў выступ нейкі жыд у фуражцы з чырвонай зоркай. Ён казаў, што месца беларусаў у адзінай сям'і народаў Расійскай Імперыі, і што цяпер, калі гэтая імперыя развалілася, сапраўдную ўладу атрымаў просты рабочы народ. Ён махаў рукамі і крычаў: «Мы славяне! Нас не знішчыць клас рабаўнікоў-паноў!» Людзей было шмат, але яны ўсе адыходзілі ад жыда далей і рабілі выгляд, што яго не заўважаюць.

19 лютага, год 1919

Сёння самы шчаслівы дзень майго жыцця! Вярнуўся мой тата! Аказваецца, калі ён быў у лесе, на яго напалі немцы марадзёры і сталі патрабаваць грошай, а калі ён сказаў, што ў яго нічога няма, яны яго збілі, парэзалі нажом і знялі з яго ўсю вопратку і абутак. Тата думаў, што памрэ і ўжо не ўбачыць мяне, але яго падабралі нейкія людзі з вёскі, якая была побач з лесам. Тата доўга хварэў, а яны яго выходжвалі і цяпер ён нават і не ведае, як ім аддзячыць. Цяпер я ўжо не ў прытулку. Тата забраў мяне ў маленькую кватэру, якую зняў на тыя грошы, што зарабіў да вайны. Аказваецца, закапаў ён іх у нейкім лесе.

1 траўня, год 1919

Мы з татам жывем цяжка, але з ім мне значна лепш, чым у прытулку. Я б хацеў трапіць на магілу Лёвушкi, але не ведаю, дзе яна. Цяпер у горадзе кіруюць палякі, а наша радзіма цяпер Польшча.

25 траўня, год 1919

Я бачыў незвычайны сон. Як быццам на месцы манастыра, у якім быў наш прытулак, пабудавалі дзіўны дом, з крывымі сценамі і статуяй каня над уваходам. Я быў ўнутры і бачыў, што гэта падобна на вельмі вялікі тэатр. Я адзін раз быў з татам у тэатры і мне спадабалася. Дык вось, у гэтым тэатры выступаў нейкі чалавек, а на сцэне вісеў вянок з чырвонай зоркай. Чалавек казаў, што галоўнае гэта братэрскі саюз… і тут я прачнуўся…

2 чэрвеня, год 1919

Папа паклікаў мяне і сказаў, што раз цяпер мы жывем у Польшчы, то павінны стаць палякамі. Ён быў вельмі маркотны, мне нават здалося, што ён можа заплакаць. Але ён не заплакаў, а стаў гаварыць са мной пра польскую школу. Я не хачу ў польскую школу, але раз тата кажа, што мне трэба ў яе ісці, значыць — я так і зраблю!

7 траўня, год 1926

Я знайшоў гэты свой стары дзённік. Шмат гадоў прайшло з таго часу, як я пісалэм до него. Тэраз я амаль увесь час гавару на польскай мове. Цо ешчэ я мог бы додаць сюды. Старая настаўніца мая — Станішэўская — даўно памерла. Я пасля польскай школы хачу паступіць да польскага універсітэта. Хачу вучыцца ў Варшаве. Жывём мы з татам нядрэнна. Польшча паволі ўпрыгожвае, на кшталт Еўропы, наш крэсовы гарадок. Я хачу пакласці гэты сшытак у бутельку і выкінуць у Нёман. Можа хто-небудзь, калі-небудзь, знойдзе гэтыя запісы. Якімі б не былі тады людзі, і ў якой краіне б ні жылі яны, я мам надзею, што яны будуць любіць свае родныя мясціны.

Медальён

Дождж сек зямлю з усіх сіл. Ён нiбыта хацеў разбіць усё, што ўдалося стварыць прыродзе і чалавецтву на тым кавалачку сушы, які называюць Беларусь. Але нават халоднае і сырое надвор'е беларускага лістапада, было для мяне вельмі прыемным. Я ведаў, што такое жыццё ўдалечыні ад сваіх родных палёў і лясоў, азёр і рэк, усяго таго, што я памятаю і ведаю з ранняга дзяцінства. Пяць гадоў прыйшлося мне пражыць ў іншай краіне, пакуль я працаваў у аддзеле археалогіі буйнога львоўскага інстытута. У тыя гады, падчас навучання любімай справе, я быў шчаслівы. Археолаг, гэта, як казалі ў нас на курсе, шкодны лад жыцця, а не прафесія. Успамінаць Украіну мне і зараз вельмі прыемна. Палi чарназёму, цэркаўкі ў стылі ўкраінскага барока, вясёлы гоман і нораў украінцаў, што любілі размаўляць на сваёй роднай мове. У тыя вучнёўскія гады ўсё гэта рабіла мяне энергічным і натхнёным. Менавіта там, ва Украіне, мы раскапалі дзесяткі найцікавейшых курганоў. Але я сумаваў па радзіме і заўсёды ведаў, што абавязкова вярнуся.

Асаблiва моцны выбух грому прымусіў мяне здрыгануцца. Палявыя працы ў лістападзе — гэта, вядома, пазнавата. Пазнаю сваё роднае надвор'е! І я вельмі рады, што яно такое!

— Здаецца, сёння нам больш не пакапацца, — сказаў мне Юрась, падыходзячы бліжэй.

Мы сядзелі ў сваіх палатках, недалёка ад шэрага курганоў, размешчаных на ўскрайку невялікага лясочка. Я глядзеў на шпіль касцёла, што тырчаў над вяршынямі сосен. У невялікай вёсачцы, дзе стаяў касцёл, жыла, мабыць, толькi сотня чалавек, але храм у іх быў такi, што не адарваць вачэй — прыгожы і стройны, хоць і суровы, як каменная гара, якая ўздымаецца з зямных нетраў. У вушах булькатаў гук дажджу: бам-бам-бам. Мне ўжо хацелася, каб дождж стаў слабець, і няўрымслівы бубнач зайграў цішэй. Але затое паветра! Гэта проста так не патлумачыш тым, хто не быў падчас дажджу на ўскраіне беларускага лесу!

— Так, падобна, што на сёння ўсё! — адказаў я Юрасю.

Гэты Юрась — не самы мой любімы калега. Часам Юрка дазваляў сабе мець зносіны з чорнымі капальнікамі, а яшчэ быў схільны прыхаваць нешта з ліку самых значных знаходак. Каламутны хлапчук! Але гэта жыццё. Трэба ўмець нармальна камунікаваць з усімі.

— Зганяю ў вёску. Можа ў мясцовых самагонкі дастану. Пагрэемся! — сказаў Юрась, ды весела падміргнуў.

— Ну давай, зганяй.

«Усё роўна піць не буду!» — падумаў я.

— Ну ўсё, пабег.

— Давай, Юрась, давай.

«А можа быць і варта было б выпіць цукроўкi. Ну, паглядзім, што там Юрка прыцягне.»

Але Юрась вярнуўся толькі пад раніцу. Відаць, знайшоў сабе прытулак у вёсцы. Можа піў палову ночы з мясцовымі мужыкамі, а можа і яшчэ неяк уладкаваўся. Быў ён бадзёры і быццам бы цвярозы, але дыхаў перагарам.

— Пайшлі капаць, ёлупень, — кісла ўсміхнуўшыся, сказаў я.

Раніца нарадзілася сонечнай і халаднаватай. У полі я запрыкмеціў шустрага труса, якi скакаў кудысьці, па сваіх справах. Калі я бачу такога шэрага ўцекача, у душы прачынаецца старажытны паляўнічы інстынкт і мне хочацца бегчы за ім.

«Напэўна, сёння ўжо не будзе дажджу».

У лесе мы назбіралі трохі позьніх грыбоў. Нюхаць іх было неверагодна прыемна. А ад думак аб смажаных на вогнішчы польскіх грыбах, у роце пацяклі слінкі.

Час пралятаў хутка. Праца археолага даволі аднастайная. Трэба капаць і прасейваць зямлю, а потым зноў капаць і прасейваць. Але якое шчасце цябе чакае, калі ты нарэшце заўважыш нешта, хоць бы трохі цікавае! Таямніца! Вось яна, у тваіх руках! Ты забіраеш у мінулага яго сакрэты і аддаеш іх будучыні. Мы — вечна стомленыя і выпацканыя зямлёй працавікі, сваімі рыдлёўкамі дастаем на свет найкаштоўнейшыя артэфакты! Хоць, усякая праца ў нашым цэху важная! Гісторыкі ж таксама капаюць архівы, амаль як мы зараз капаем курганы.

Пакуль у галаве варушыліся філасоўскiя думкi, рукі хутка перакідвалі зямлю. Грунт, канешне, цвёрды. Але нічога страшнага! Трохі больш намаганняў і яшчэ некалькі лішніх мазалёў і мы паспеем да вечара разабрацца з гэтым аб'ектам.

Раптам у мяне зазваніў тэлефон. Я выпрастаўся, аддыхаўся і выкінуў наверх запэцканую рыдлёўку. Затым я хутка выскачыў з шурфа і намацаў у кінутай непадалёк куртцы свой мабільнік.

— Так, алё, — мой голас яшчэ быў перарывістым ад працы.

— Генадзь?

— Так-так, гэта я. Гаварыце, слухаю вас!

— Геначка… — жаночы голас перапыніўся хліпаннем, хтосьці плакаў у трубцы, і я не разумеў хто.

— Што такое? Што здарылася? — спытаў я, адчуваючы збянтэжанасць.- Хто гэта?

— Геначка, гэта Вера Максімаўна, твая суседка.

«Ах, вось хто!»

Я даўно ведаў сваю суседку з шэсцьдзесят першай кватэры, але кантакты нашы былi дастаткова рэдкімi, хоць і не пазбаўленымi цеплыні. Вера Максімаўна нашмат старэйшыя за мяне. Жанчыне было ўжо далёка за восемдзесят. Яе сын Віталь — алкаголік са стажам. Ён таксама даўно не хлопчык, яму, мабыць, ужо за шэсцьдзесят. Гэты нягоднік ніколі не працаваў. Пакуль Вiталька быў малады і даволі прыгожы, ён з задавальненнем жыў за кошт жанчын. І, вядома, ён заўсёды піў, як у бочку ліў. Але гады алкагольнага марафону зрабілі сваю справу. Вiталька захварэў і зараз амаль не мог хадзіць. Яго старая маці таксама перасоўвалася цяжка. Жудасная, але, на жаль, нярэдкая гісторыя. Некалькі разоў я нават схадзіў у краму, па прадукты для Веры Максімаўны, і дапамог вынесці насілкі з Вiталькай, калі за ім, падчас моцнага прыступу, прыехала хуткая.

— Гена, дарагi, тут Вiтальке зусім дрэнна. А мы ж адны з ім, больш і няма ў нас нікога. Прасіць нязручна цябе, Геначка, але трэба. Зайдзі да нас, калі ласка. Трэба пагаварыць. Зайдзі, дарагi. Адны мы, разумееш, адны зусім.

Я жадаў растлумачыць суседцы, што зараз працую і не магу кінуць экспедыцыю. Я б сказаў ёй, што яна, па сутнасці, чужая для мяне жанчына і я не магу вырашаць іх праблемы. Не я ж быў у гэтых праблемах вінаваты. Мне вельмі хацелася гэта сказаць.

— Добра, Вера Максімаўна, я хутка прыеду, не хвалюйцеся, — прамовiў я, упэўненым голасам.

Паклаўшы трубку, я цэлую хвіліну мучыўся ад жадання зноўку патэлефанаваць суседцы і заявіць, што я не прыеду. Але замест гэтага я пайшоў развітвацца з калегамі.

— Гэта навошта ты з'яжджаеш, здурнеў ці што? Што гэта за суседка і чаму ты павінен ёй дапамагаць, не разумею? — пытаўся здзіўленым голасам Юрась.

Эх, тут ён у чымсьці мае рацыю. Я панура пайшоў да сваёй машыны і, паабяцаўшы таварышам вярнуцца яшчэ да вечара, скокнуў у салон.

На шчасце, ехаць трэба не так ужо i далёка. Я хутка праляцеў міма старых драўляных хатак, раскіданых па хутарах, і дробных рачулак, якіх так шмат у нашых краях. Праз гадзіну я стаяў у кватэры сваёй суседкі.

— Геначка! Ты не ведаеш, як я цешуся.

— Добра, Вера Максімаўна. Кажыце, што ў вас такое здарылася. Прабачце, але я спяшаюся, — мой голас гучаў, можа быць, трохi суха, але мяне можна было зразумець.

— Так, Геначка, я скажу зараз. Бачыш, вось… Нам проста зусім няма да каго звярнуцца. Ты ж ведаеш, што Вiталька не ходзіць. І яму патрэбны інвалідны вазок, пажадана добры, з маторам. Я сама ледзь перасоўваюся ўжо. Але грошы, разумееш, грошы, — тут на вачах Веры Максімаўны з'явіліся слёзы. — А ты ж нам дапамагаў, я памятаю. Можа быць ты і цяпер дапаможаш. Трэба вельмі шмат — тысячу даляраў. Потым як-небудзь аддам табе, што-небудзь прыдумаю.

Я быў надзвычайна здзіўлены.

— Але я ж просты археолаг, Вера Максімаўна! Вы ж бачыце, які вэрхал у краіне робіцца. Можа хутка археолагам наогул плаціць перастануць — няма будзе з чаго! Я б з радасцю дапамог, але няма ў мяне такіх грошай.

— Я разумею, Геначка, я ўсё разумею. Дзякуй, што прыехаў. Прабач мяне, дурніцу старую, за такія просьбы. Адны мы, Гена, зусім адны.

Калі я выйшаў ад суседкі, на душы быў такi цяжар, як быццам я здрадзіў самаму лепшаму сябру. Я разумеў, што ні ў чым не вінаваты, але ўсё роўна было вельмі сумна.

Калі я вярнуўся, праца яшчэ кiпела.

— Вось і прагульшчык з'явіўся, — заўважыў Юрась, а астатняя каманда засмяялася.

Я моўчкі палез у шурф і пачаў капаць максімальна хутка, каб адагнаць усе змрочныя думкі. Не прайшло і пяці хвілін, як сёе-тое знайшлося. Аднаго погляду на прадмет было дастаткова, каб зразумець — я сарваў джэкпот беларускай археалогii. Калегаў побач не было. Ніхто не бачыў маю знаходку. І ў гэты момант майго прафесійнага трыумфу, мне ў галаву раптам прыйшла дзіўная думка. Рука, як быццам незалежна ад маёй волі, сціснула ў кулаку каштоўную рэч.

Пасля адбою я засеў у палатцы з ліхтаром і пачаў вывучаць свой «Святы Грааль». Гэта быў залаты медальён, з выдатна выкананай выявай жанчыны, на плячы якой сядзеў кот. Пад жаночай фігурай змяшчаўся надпіс «MEREINA», зроблены гатычнымі літарамі. Відавочна — мне ўдалося знайсці адзіную пакуль выяву балтыйскай багіні палявання і лясоў, пра культ якой было вядома вельмі мала.

Не ведаю, як атрымалася заснуць. У сне я бачыў чырвонае неба, такое неверагодна прыгожае, што хацелася крычаць ад захаплення. І на фоне гэтага неба рэзка з'явілася постаць маладой дзяўчыны. Яна наблізілася да мяне. На плячы незнаёмкі сядзеў вялізны чорны кот. У дзяўчыны былі вялікія вочы і доўгiя валасы.

— Ты ўсё добра прыдумаў, Генадзь, — сказала дзяўчына. — Дзейнічай і пакінь сумневы. Усё будзе добра, і ўсё атрымаецца як трэба.

Тут я прачнуўся.

«Гэта ж тая самая багіня з медальёна — Мерэйна». Вось гэта было дзіўным, насамрэч.

З раніцы нашы курганы завалакло густым туманам. Але днём з'явілася яркае сонца, і мы пачалi бадзёра капаць, адчуваючы прыемны пах сырой зямлі. Вечарам я адважыўся! Рашэнне было цяжкім, і я доўга блукаў па лесе, штурхаючы раскіданыя на сцяжынках сасновыя шышкі. Але нават водар жывой ігліцы не мог мяне супакоіць. Выпіўшы для адвагі, я зазваў у палатку Юрася і з выглядам мацёрага змоўшчыка шчыльна зачыніў уваход. Затым я дастаў артэфакт, паказаў яго хлопцу, і прама спытаў:

— Колькі далі б за такі, твае сябры чарнушнiкi, як думаеш?

Юрась зрабіў нявінныя вочы.

— Ты пра што, наогул?

— Кінь гэта! Ты ведаеш пра што!

У поглядзе Юрася паступова разгаралася здзіўленне, пакуль ён пiльна глядзеў на артэфакт. Я адчуваў, што Юрка ўжо падлічвае ў думках гіганцкую суму, якую можна атрымаць ад продажу медальёна на чорным рынку.

«Так, Юрась, ты не самы сумленны чалавек. І я сам, мабыць, таксама».

— Колькі ты хочаш? — нарэшце прама спытаў ён.

— Тысячу даляраў, — спакойна адказаў я, разумеючы, што рэальны кошт у дзясяткі разоў большы.

— Вось не прагавіты ты, Тарасавец. Дамовіліся! — імгненна адказаў радасны Юрась.

Праз месяц я прыехаў да суседкі. У кішэні ляжала тысяча даляраў, атрыманая ад Юрася, а дакладней — ад ягоных ценявых таварышаў.

Але ў кватэры чамусьці была пара незнаёмых людзей, а Вера Максімаўна адсутнічала. Я пацікавіўся, дзе ж гаспадыня.

— Яна памерла, — без усялякіх цырымоній сказаў адзін з незнаёмцаў.

— Але як гэта? — прашаптаў я, адчуваючы, што гатовы проста сесці на падлогу пасярод залы.

— Віталь вунь там, у пакоі. Можаце з ім пагаварыць, калі хочаце.

Аглушаны жахлівай навіной, я машынальна прайшоў да пакоя. Вiталька сустрэў мяне маўчаннем і злосным позіркам. Я глуха прамовіў:

— Вiталька, я магу купіць табе вазок. Мяне твая матуля прасіла. Грошы я дастаў.

Хвіліну Вiталька толькі злосна тарашчыўся на мяне, нічога не адказваючы. Нечакана ён апусціў галаву і прамармытаў:

— Не! Я не заслужыў. Маці столькі гадоў са мной мучылася. На пахаванне грошы ёсць, а больш не трэба нічога. Пакінь сабе грошы. Або лепш, ведаеш што, — тут ён падняў галаву і паглядзеў на мяне ўважлівым позiркам, — аддай грошы ў дзіцячы дом. Мая дачка ў дзіцячым доме вырасла. Ужо не паправіш нічога, яна мяне бачыць не жадае. Але можна іншым дапамагчы. Зрабі так, Гена, калі хочаш.

Я выйшаў з кватэры ні з кім не развітаўшыся. У гэты ж дзень я ахвяраваў тысячу даляраў у дзіцячы дом. Праз тры месяцы Юрася злавілі падчас яго махінацый і выгналі з працы. Юрка заўсёды быў шчасліўчык і яму пашанцавала зноў — абышлося без крымінальнай справы. А яшчэ праз паўгады медальён Мерэйны ўсплыў на буйным аўкцыёне. Нейкі ананімны спонсар купіў артэфакт і, кажуць, мае намер перадаць яго ў адзін з беларускіх музеяў. Напэўна, мой сон быў прароцкім — усё атрымалася так, як трэба. Вось толькі я да гэтага часу не ўпэўнены, што зрабіў як трэба.

Андрэйка

(Мой дзёньнік у якім няма дат, бо пішу па памяці і даты не памятаю)

Дзверы ў кабінет начальніка заўсёды выклікалi ў мяне роспач. Так-так, адзін погляд на iх цёмную, вечна бруднаватую паверхню, адразу ж прыводзіў мяне ў стан крайняй нервовасці. Таму я хацеў праскочыць iх як мага хутчэй. Не надта гучна стукнуўшы ў ненавісную перашкоду, два разы, косткамі пальцаў, я націснуў на абшарпаную ручку і рашуча ўвайшоў.

— Дазвольце, Аляксандр Браніслававіч? — спытаў я, увайшоўшы ў кабінет.

— Заходзь, Андрэй. Ну чо, змагар? Ужо бачыў?

Начальнік зноў назваў мяне змагаром. Амаль уся ўправа называла мяне так, з-за таго, што я размаўляю амаль выключна на беларускай мове. Што тут дзіўнага? Я жыву ў Беларусі, я — беларус. Мая мама была настаўніцай беламовы ў школе. Чаму я не павінен гаварыць на роднай мове? Хаця… ніхто прама і не кажа, што не павінен. Проста ўсе вакол глядзяць на мяне, як на прышэльца. Ды яшчэ гэтыя жарты…

— Дык ты бачыў? — паўтарыў сваё пытанне Аляксандр Браніслававіч.

— Што менавіта?

— Надпіс на нашым будынку, што! — адрэзаў начальнік.

— Не. Неяк не заўважыў. Спяшаўся на дзяжурства.

— Злева ад уваходу здаравеннымі літарамі напісана «Дыктатура», — сказаў Аляксандр Браніслававіч, голас якога станавіўся ўсё больш сярдзітым.

— Шчыра кажу, не бачыў.

— Ну так схадзі і паглядзі! Потым вернешся!

Я выйшаў з кабінета і пайшоў па доўгім калідоры да выхаду з будынка. Мой бацька быў міліцыянерам, як і мой дзед. Але можа быць мне не варта было працягваць гэтую традыцыю? Дынастыя? Ну так… Дынастыя. Але калісьці ж трэба пачаць новую… Навошта мне гэта? Проста я з дзяцінства марыў стаць міліцыянерам. І вось — стаў! Працую некалькі гадоў. Праца, вядома, не цукар. Неяк я бег за хуліганам і выкрыкваў загады спыніцца, а ён на судзе потым сказаў, што не разумеў мяне, бо не ведае мовы, на якой я яму крычаў. Белабрысы беларускі хлопец з прозвішчам Андрушевiч не ведае мовы…

Я выйшаў на вуліцу і агледзеўся. Злева ад уваходу сапраўды ззяў яркi вялікi надпіс: «Дыктатура» выпісаны жоўтымі літарамі, даволі акуратна. Я вярнуўся ў кабінет начальніка.

— Ну шо, бачыў? — спытаў Аляксандр Браніслававіч, адарваўшыся ад вывучэння дакументаў.

— Так точна.

— Я вось думаю, ці не ты гэта напісаў, змагар ты наш. А?

— Што? — мой голас гучаў здзіўлена. — Ды як вы наогул можаце мяне падазраваць? Глупства нейкае. Навошта мне гэта?

— Дык ты ж у нас самы несвядомы.

— Гэта чаму ж?

— Сам ведаеш! — заявіў начальнік.

— Паняцця не маю.

— Ну хопіць прыдурвацца, Астапеня! — прыкрыкнуў палкоўнік. — Ты, * ляць, усё разумееш… А калі не хочаш, каб цябе, у такіх сітуацыях, падазравалі, то і паводзь сябе як чалавек, размаўляй нармальна…

— А я што ненармальна размаўляю? Я што не маю права размаўляць на роднай мове, якая, дарэчы, дзяржаўная?..

— Маеш-маеш, — перапыніў мяне Аляксандр Браніслававіч, — я проста табе па-добраму хацеў параіць… ну каб ты ў такія вось сітуацыі не трапляў.

— Ды якія такія? У вас наогул ніякіх падстаў мяне падазраваць няма.

— А вось і ёсць.

— Не, няма падстаў.

— Ты мне яшчэ будзеш тут спрачацца, нягоднік! — крыкнуў начальнік.

— Не-не, — адказаў я.

— Кароч, ясна ўсё з табой… Ідзі і падумай аб сваіх паводзінах!

— Пра што канкрэтна падумаць?

— Вольны! — гаркнуў палкоўнік і я выйшаў з кабінета.

Надпіс зафарбавалі хутка. Але праз некалькі дзён ён зноўку з'явіўся на тым жа месцы, амаль такi ж, як першы. Вялікi, зроблены жоўтай фарбай, надпіс: «Дыктатура» зноў бударажыў наша міліцэйскае ўпраўленне, будынак якога раскінулася ў цэнтры горада на невялікай горцы. З раніцы я быў на працы і мяне зноў выклікалі да Аляксандра Браніслававіча.

— Бачыў? — спытаў палкоўнік, гледзячы на мяне спадылба.

— Так точна, бачыў.

— Што думаеш?

— А што я магу думаць?

— Ты мне дурня не ляпі! — крыкнуў начальнік.

— Вінаваты…

— Ну, карацей, Астапеня, спытаю прама: ты пісаў?

— Не, не я, — сказаў я цвёрдым тонам, гледзячы палкоўніку прама ў вочы.

— Хм… А я вось на цябе падумаў.

— Гэта я ўжо зразумеў.

— Ну раз не ты, то добра. Давай тады займіся гэтай справай. Трэба знайсці гэтага мастака *ляць, маць яго… Зайдзі да Колі. Хай табе пакажа запісы з камер. Круціся як хочаш, а знайдзі гэтага *ляць Айвазоўскага…

— Айвазоўскі пісаў марскія пейзажы, — сказаў я і тут жа прыкусіў язык.

— Ты што яшчэ і разумнічаць будзеш? — з кіслай усмешкай спытаў начальнік.

— Не.

— Пайшоў нахрэн адсюль да Колі! — загрымеў Аляксандр Браніслававіч, узнімаючыся з крэсла і хутка чырванеючы.

— Ёсць! — спалохана крыкнуў я і, чаканячы крокi, выйшаў з кабінета, пачуўшы ў спіну «Змагар, маць тваю».

— Здарова, Андруха змагарок, БЧБ не захапіў? — сказаў Коля, калі я ўвайшоў у яго кабінет. — Ты, мабыць, наконт запісаў з камеры над сценкай, на якой гэты хрэнаў надпіс, так?

— Так, — адказаў я.

— Няма там нічога.

— Як гэта нічога няма? — прамармытаў я. — З крайняй камеры павінна быць бачна.

— Павінна, але не бачна, — сказаў Коля.

— Мда… — сказаў я задуменна.

Праз тыдзень надпіс зафарбавалі, а яшчэ праз дзень ён з'явiўся зноў.

— Ну як поспехі? — спакойна спытаў Аляксандр Браніслававіч, але маё натрэніраванае вуха пачула ледзь улоўныя ноткі гневу ў яго голасе.

— Я… я не ведаю… — прамармытаў я.

— А хто ведае? Хто павінен, маць тваю, ведаць, — зароў начальнік. — У Колі быў ці бегаў на мітынг з БЧБ?

— Так точна, быў, — адказаў я.

— І што? — спытаў палкоўнік.

— Нічога. На вiдэа нічога няма.

— Маць вашу, ды як на вiдэа можа нічога не быць, калі крайняя камера ахоплівае гэтую сценку, а?

— Я… я не ведаю… — прабуркаў я.

— Трыдварасы, маць вашу, — бушаваў начальнік. — Добра, я сёе-тое прыдумаў, — сказаў ён трохі супакоіўшыся.

Праз тыдзень над тым самым месцам, якое аблюбаваў для сябе няўрымслівы мастак, паставілі яшчэ адну камеру. Надпіс паспелі зафарбаваць за два дні да гэтага. Аднак праз некалькі дзён ён з'явіўся зноўку, а Коля далажыў, што і новая камера не змагла зафіксаваць няўлоўнага аматара жоўтай фарбы.

— Ты мне пакладзеш пасведчанне на стол, змагар! — пагрозліва прашыпеў палкоўнік, калі я зноў увайшоў у яго кабінет.

— Ды за што? — амаль выгукнуў я.

— А за тое, змагар, — адрэзаў Аляксандр Браніслававіч.

— Ды я ж не вінаваты… Што я магу зрабіць?

— Тое-сёе можаш, тваю маць, — сказаў палкоўнік, злёгку пастукваючы пальцамі па стале і радасна пасміхаючыся. — З сённяшняй ночы будзеш дзяжурыць у машыне і падпільноўваць гэтага Айвазоўскага…

— Айвазоўскі… — пачаў я.

— Што? Што ты там хацеў сказаць? — спытаў Аляксандр Браніслававіч, злёгку прыўздымаючыся ў крэсле.

— Не, нічога, — адказаў я і апусціў вочы.

— Вось так лепш, — заўважыў начальнік. — Можаце ісці, Астапеня.

Тры наступных ночы я дзяжурыў у машыне, запаркаваннай непадалёк ад сценкі, на якой перыядычна красаваўся жоўты надпіс. Было вельмі цяжка, але я дамогся выніку! Надпіс не з'явіўся.

— Ну вось бачыш, Андрэй, — сказаў Аляксандр Браніслававіч, — ёсць вынік. Можа пакінуць цябе дзяжурыць яшчэ на месяцок?

— Але… — пачаў я.

— Ну хай там, — сказаў палкоўнік і засмяяўся. — Бачу, што ты ледзь на нагах стаіш. Можаш адаспацца. Скачы дадому, як гэтая ваша Павоня.

— Пагоня! — паправіў я.

— Вольны! — сказаў палкоўнік і махнуў рукой.

Я выйшаў з кабінета. А праз два дні жоўты надпіс: «Дыктатура» зноўку віднеўся на сцяне ўправы. Ён здаваўся нават крыху большым, чым папярэднія. Я быў у жаху, прадчуваючы, што зараз зробіць са мною начальнік. Але мяне ніхто не выклікаў. Усё было ціха. А яшчэ праз некалькі дзён да непераможнага жоўтага слова, якое чамусьці не сталі зафарбоўваць, дадаўся больш дробны і каравы надпіс, зроблены чырвонай фарбай. Гэта было адно слова: «пралетарыяту».

— Дыктатура пралетарыяту! — прачытаў услых Коля, стоячы побач са мною ля распісанай сценкі.

— А чаму не зафарбоўваюць? — спытаў я.

— А навошта? — адказаў пытаннем на пытанне Коля. — Гэта адну дыктатуру нельга, а дыктатуру пралетарыяту — можна. Адно слова падобна да адной чаркi — дробязь, а можа ўсё памяняць, — дадаў ён і паднёс да рота цыгарэту.

— Слухай, Коля, што гэта ўсё значыць? Ты ж кiруешь камерамі. Ты ж разумееш, што такога не можа быць, каб надпіс з'явіўся, а таго, хто гэта пісаў на відэа не было.

Коля трохі памаўчаў, а потым паглядзеў мне прама ў вочы і сказаў:

— Ну так, я сапраўды загадчык камер, так што калі я сам з гэтымі запісамі паваражу, то і канцоў няма. Быў чалавек на відэа і сплыў.

Коля зарагатаў, гледзячы на мой здзіўлены выраз твару.

— Але… навошта табе гэта? — спытаў я разгубленым тонам.

— Ну дык гэта ж я і пісаў на сцяне, — адказаў Коля.

— Ты? — шэптам прагаварыў я, гледзячы на яго шырока расплюшчанымі вачыма.

— Я! Табе вось, прызнаюся. Таму што ты, можна сказаць, мой герой.

— Але навошта ты гэта рабіў?

— Ты нешта гаворыш на роднай мове, а я на ёй пішу, — адказаў Коля і глыбока зацягнуўся цыгарэтай. — Я дык наогул з дзяцінства люблю пахуліганіць. І Купалу таксама вельмі люблю. І Багдановіча люблю, больш за ўсiх, дарэчы. І цябе таксама люблю. Нас тут такіх — уся ўправа, акрамя начальства. І мы ўсе цябе любім. А кпім, каб на нас не падумалі… ну што цябе падтрымліваем не падумалі. Можа быць і не трэба было мне прызнавацца. Але ты ж мяне не выдасі, праўда?

Я стаяў моўчкі, асэнсоўваючы інфармацыю.

— А навошта ты дапісаў «пралетарыяту»? — праз хвіліну спытаў я.

— Дык гэта не я, — адказаў Коля. — Гэта Аляксандр Браніслававіч. Сам пацiху накалякаў ноччу. Выкруціўся-такі, хітрун, — дадаў Коля і засмяяўся.

Выбар

Вёска Вароны даволі-такі вялікая. Калісьці была яшчэ большай, але людзі пераязджалі хто куды. Шмат хто ў суседняе Дэмбрава, а хтосьці ў Мінск ці Гродна.

Наша з бацькам хата стаяла ля самага краю. Побач тут з аднаго боку лясок, а з другога жылі Капцэвічы. Муж, жонка і сынок іх. Міцька Капцэвіч мужык лагодны і вясёлы. У калгасе ён на добрым рахунку быў тады, але потым сышоў з сям'і, ды і з'ехаў з вёскі. Не ведаю куды. Кажуць, у Сібір падаўся. Моцна мучыла яго жонка — Ірка. Калі ў хаце ня ладзіцца, усё наўкол ня граецца. Так мой бацька казаў. Моцна Ірка дурыла мужыка. Так дурыла, што ён аж моцна піць пачаў. Міцька таксама, вядома, быў той яшчэ жук вусаты. Часам і з бабамі мог на рэчку пайсці. Там яны нiбыта купаюцца, а ён ім песні пад баян спявае. Спяваць любіў вельмі. Спяваў пакуль не цямнела. А што далей у іх там, тое ўжо ў цемры і не відаць. Дома потым скандал. Яны гарлапаняць, а мы з бацькам слухаем. Хочаш не хочаш, а будзеш слухаць. Яны ж і на двор свой часцяком выбягалі. Ірка за вілы хапалася, а Міцька мог сякеру прыхапіць. Адзін сякерай трасе, а іншая віламі махае, а чуваць іх за кіламетр. Псіхлячэбніца, што тут яшчэ скажаш.

Больш за ўсё шкада нам было малодшага Капцэвіча — Віцьку. Добры хлопчык. Росту высокага і моцны. А добры якой быў. Сапраўды добры малец. Быў Віцька цёмнавокі і светлавалосы, і любіў фігуркі з дрэва выразаць. Танкі і гарматкі ўсякія. Аднойчы нават вялікі крэйсер змайстраваў, і размаляваў яго як мае быць: чырвоныя зоркі і сцягі. Усё як у сапраўднага крэйсера.

Калі ўсе разам Капцэвічы былі, малец хоць як птушаня ў зязюлі, але жыў. А як Міцька ад Iркi сышоў, так тут дзецюку зусім ужо жыцця ня стала. Тады Віцьку гадоў дзевяць было. Аднойчы прыйшоў ён да нас з бацькам. Збег ад Iркi. Сядзіць у нас і плача. Што тут зробіш. Супакоілі яго як маглі. Баця ў краму збегаў і пернікаў яму купіў, цэлы пакет. Акрыяў Віцька крыху і кажа мне:

— Дзядзька Антон, за што яна мяне так? Лупіць куды дастане. Я і па хаце прыбіраюся, і па гаспадарцы ўсё як мае быць. Як ўстаць свінням даць, так зноўку я. Нават карову і тую я сам даю і малака маме прыношу.

— Ну, ты, Віцька, не гаруй. Ты малец добры. А маці стамілася проста. Жыццё ў яе такое. Будзе час і яна супакоіцца.

Кажу, а ў самога на душы пагана.

Вось баба! Роднага сына як жывёлу трымае! А чым малец дрэнны? І па гаспадарцы і рахманы. Чаго яшчэ трэба. Шкада пацана.

А Віцька маўчаў маўчаў, а потым і прашаптаў нам з бацькам, як быццам баяўся, што Ірка пачуе:

— Кажа яна мне, што я моцна бацьку ёй нагадваю. А бацьку яна ведаеце як ненавідзіць. Ух! Аж страшна.

Пацан і праўда на бацьку падобны. Як дзве кроплі.

— Ладна Віцька, не хвалюйся. Падрасцеш, дык іншая размова будзе. Там вы ці памірыцiся, ці яна тады не зможа цябе моцна крыўдзіць, — так баця мой сказаў.

Яшчэ больш пагана на душы ў мяне стала, але я не паказаў. Улыбаюсь бацьку ды хлапцу, ну і кажу:

— Ты ж глядзі які малайчына. Расцеш хутка, як быццам расцiнак аб'еўся.

Бачу, у пацана вочы загарэліся. Цікава, мабыць.

— А што гэта за расцiнкi, дзядзька Антон? Ці вы жартуеце так?

— Жартую, Віцька, жартую, вядома. Ты ж вялікі ўжо. Павінен разумець.

Бачу, пачырванеў хлопец. Сорамна яму стала. А сам я думаю:

«Добры малец. І наіўны нейкі. Такіх і лёс любіць. Павінна ў яго ўсё на свае месцы ўстаць. Ды і мы дапаможам неяк.»

Пайшоў Віцька дадому, а ўвечары зноў вяртаецца. Нос разбіты і кроў капае. Ірка яго «прылашчыла». Хто ж яшчэ.

Прыйшлося бацьку да яе схадзіць. Доўга лаяліся яны ў хаце Капцэвічаў, а як бацька вярнуўся, так і кажа:

— Дай, Антон, цукроўкi. Той што ў шафе чырвонай стаiць яшчэ. Цяжка з гэтай бабай бадацца, а як вернешся ад яе, так і на душы смутак. Вып'ю хоць, супакоюся. Павінны мы пацана гэтага ад яе берагчы. Была яна добрая баба, калісьці. Ты дык тады ў горадзе жыў — не памятаеш. А я памятаю. Добрая была. А як з Міцькай звязалася, так нешта ў яе не ў прамы шлях пайшло, а ў крывы кут устала. Пяць разоў ужо з ёй гаварыў пра Віцьку. Не чуе! Як з дубам балбатаць.

Віцьку мы ў сябе спаць пакінулі. Я за яго партфелем да Iркi схадзіў, каб пацан ў школу заўтра пайшоў. Ірка ўжо і спаць уклалася. На стале чарка пустая і бутля. Піла зноў, дурніца. Дзе сын пляваць ёй, мабыць. У хаце брудна, смурод. Хоць Віцька і прыбіраецца часта. Але маці ўсё хуценька зноўку засмечае…

Узяў я партфель і выходзіць ужо хацеў, але тут чую — Ірка заварушылася. Застыў я, а яна прыўзнялася і глядзіць на мяне. Хвіліну напэўна глядзела і зразумець не магла, хто перад ёй. Сцямнела ўжо. У хаце лямпы не гараць. Цемра.

— Ты, Антон?

— Я.

Села яна на ложку і кажа:

— Чаго трэба? Скрасці рашыў нешта? А можа бабскага цела захацелася? Так ты скажы. Я не супраць.

Засмяялася Ірка п'яным рогатам і ляжкамі голымі затрэсла. А мне аж плюнуць на яе захацелася.

— Ты хоць дзе сын твой ведаеш? Або зусім на Віцьку забылася?

— А чаго пра яго памятаць. Ён вунь у пакоі сваiм спіць, засранец. Сёння злаваў мяне, вось і атрымаў. Спіць ужо. Заўтра ў школу яму.

— У школу. Правільна кажаш. Вось я за партфелем яго і прыйшоў. Баіцца ён дадому ісці.

— Гэта ён баіцца? Так ён у вас значыць?

— У нас

— Вось паскуда, а. Скажы, каб дадому ішоў.

— Ён у нас сёння на ноч застаўся. Хоць устане з раніцы без ляманту твайго.

— А я кажу дадому яго гані!

Устала Ірка і да мяне падышла бліжэй. Перагарам нясе. Фу! Ледзь зноў стрымаўся, каб не плюнуць.

— Не пойдзе ён дадому сёння, — цвёрда я ёй сказаў. — А ты, Ірына, канчай сына мучыць. Родны ён табе. За што ты яго так? Ён жа ў цябе залаты.

— Залаты?

Падперла Ірка бакі рукамі і глядзіць на мяне. Сапе як мядзведзь. Бачу нават хістацца пачала. Відаць п'яная яшчэ, як тая халера. Памахаў я галавой і кажу:

— Што ты за чалавек, калі дзеля сына самагонку кінуць не можаш?

Маўчала Ірка яшчэ імгненне, а потым з кулакамі на мяне кінулася. Зусім здурнела баба. Адцягнуў я яе да ложка, і кінуў на прасціну. Ну і да выхаду пайшоў. А яна ўсё крычала:

— Сына прывядзі, паскуда. Не прывядзеш сёння, я яму заўтра галаву скручу. А вашу хату спалю. Шчыра кажу, спалю. Гарэць будзеце з бацькам, як дровы.

Што тут скажаш. Дурная! Вось што цукроўка з людзьмі робіць.

Прыйшоў дадому, а там Віцька мяне чакае.

— Ты чаго не спіш, а?

— Вы да мамы хадзілі?

— Ну так, за партфелем тваім.

— А мама як там? Спіць? Ёй хоць не кепска? А то бывае ёй дрэнна, калі нап'ецца?

— Спіць.

Схлусіў я, каб хлапчука не трывожыць, а той усё не супакойваецца.

— Можа я ўсё-ткі дадому пайду, а, дзядзька Антон? Раптам маме дрэнна будзе. Я хоць памагу, калі што.

Памаўчаў я трохі, а сам адчуваю, што слёзы да вачэй падступілі.

— Не, Віцька. Не хадзі. Спіць яна ціха. Усё добра. Заўтра сустрэнецеся.

Ледзь паклаў хлопца. А сам думаю:

«Сапраўды малец гэты дзіўны нейкі. Як маці такую любiць можна. А гэты вось можа. Рабі дабро людзям, хай б'юць ботам у грудзі, як той казаў».

Так і ішоў час. Часта Віцька ўцякаў да нашай хаты. Ну а як падрос, маці стала баяцца яго біць. Стаў ён хлопцам высокім і моцным, з цёмнымі вусікамі, і з велікiмі такімі рукамі. Цэлы дзень мог мяшкі з мукой цягаць і нават не змакрэць. Дзеўкі ў вёсцы аж уздыхалі, калі Віцька міма ішоў.

А потым пачалася вайна. Было тады Віцьку ўжо семнаццаць гадоў.

Неяк ехалі мы з бацькам на возе ў Дэмбрава, і тут нас трое немцаў спынілі. П'яныя былі фрыцы, як твае зайцы вясной. Усталі мы, а адзін немец кажа:

— Кута ехай?

— У Дэмбрава, — адказваем.

— А зачыем?

— Дровы хочам прадаць.

— Трафа?

— Дровы.

Пераглянуліся немцы. Відаць свярбіць ў іх у азадках нешта. Хочуць прычапіцца і думаюць як. Ну самы здаровы фрыц доўга думаць не стаў і кажа бацьку:

— Злазь, морта, і кланайся нам.

А бацька маўчыць, як вады ў рот набраў

— Кланайса. Шнэль, кланайса! Тафай!

Пакрычаў той немец трошкі і замоўк. Глядзіць на бацьку, а той на яго. А ў бацькi дык погляд жорсткі. Часта яму казалі, што як у вочы ён паглядзіць, так у чалавека і сэрца абваліцца. Вось і немец той не вытрымаў. Адвёў вочы. Ну а бацька хацеў ужо каня хвастануць і далей ехаць. І тут немец той, сволач подлая, пісталет выхапіў і два разы ў бацьку стрэльнуў. Я наперад ірвануўся, але ўдарылі мяне прыкладам у патыліцу. Тут у мяне ў вачах і пацямнела. А калі адкрыў я вочы, аказалася, што ляжу ў сваёй хацiне, а каля мяне Віцька стаiць. Ён мяне дахаты давёз, пасля таго як на дарозе падабраў. Доўга я ля калёс ляжаў, а бацька на возе. Толькі ў яго ўжо ўстаць не атрымаецца. Забіў яго немец. Ну, а калі вылежаўся я трошкі дома і ўстаў, сталі мы вырашаць, што далей рабіць.

— Мне ваш баця як родны быў, дзядзька Антон, — так мне Віцька сказаў.

Вырашыў я, што плакаць доўга не буду.

— Пайду я да партызанаў, Віця.

Бачу вочы ў пацана загарэліся, як калісьці даўно, калі я яму пра расцiнкi расказваў.

— Я дык і сам пра гэта думаў. Правільна вы кажаце. Вазьміце і мяне з сабой.

— Не магу, Віцька.

— Чаму?

— Так сумленне мяне зьесьць. Ты ж пацан яшчэ. Заб'юць цябе жаўтаротага, што мне рабіць? Як самому сабе дараваць, што я цябе з сабой узяў? Не. Не магу.

— Дык не хлопчык я ўжо. Вы ж бачыце, дзядзька Антон. Вы мяне з вашым бацькам чалавекам гадавалі. Каб не вы, мне б і жыць не было дзе, калі маці з дому гнала. Хачу я немцам за бацьку вашага адпомсціць. І за краіну. За ўсіх нас. Не возьмеце, так я ўсё роўна ўцяку ў лес.

Што тут рабіць. Пахавалі мы бацю, развітаўся Віцька са сваёй Іркай, якая яму і слова добрага на развітанне не сказала, і на наступны дзень мы ўжо ў лесе былі. Немцы партызан знайсці не маглі, але мы ведалі той лес добра. Знайшлі партызан. І ў атрад нас прынялі.

Доўга распавядаць аб розных нашых справах. Пускалі мы нямецкія цягнікі пад адхон, лавілі іх невялікія групы, а часам і на моцныя атрады нападалі раптоўна. І заўсёды са мной быў Віцька. Ваяка з яго атрымаўся выдатны. Мне такім ніколі не стаць. Хоць і малады пацан мой Вiцёк, а мог і ў рукапашную на немца пайсці, і са снайперскай вінтоўкі страляць, і ў засадзе сядзець цэлымі соднямі.

Неяк прывёў нас Віцька на дзікі хутар. Усяго адна старая хатка там стаяла. Вырашылі мы падкрасціся і глянуць што там ды як. Падабраліся да хаты, а там унутры як быццам бы дзіця плача, ціхенька так. Нiбыта і здалося. Але не. Плача сапраўды. Увайшлі ўнутр. У хаце толькі мёртвая жанчына і немаўля. Значыць фашысты маці забілі, а на дзіцяцю рука не паднялася. Так яго і пакінулі. Відаць гэта было нядаўна і таму ўсё яшчэ жывы быў дзіцёнак.

— Гэта хлопчык, — сказаў мне Віцька.

— Ну і што нам з ім рабіць? — адказаў я.

— Як што? Забярэм з сабой. Не кідаць жа яго.

— Як жа мы яго ў атрадзе будзем трымаць? У нас ні малака, ні ежы нармальнай няма. А ён жа нябось і цыцку папросіць. Маленькі ж яшчэ.

— Што-небудзь прыдумаем, дзядзька Антон. Возьмем з сабой, а потым у вёску якую прыстроім, дзе немцы не так лютуюць.

Сышлі з малым назад у атрад. Віцька нават малака яму здабыў. У аднаго таварыша выпрасіў.

А на наступны дзень паведамілі нам, што немцы ў нашай з Віцькам вёсцы, усіх жыхароў у вялікі драўляны дом сагналі і спаліць пагражаюць, калі партызаны ня прыйдуць і самі не здадуцца. Моцна мы немцаў мучылі тады, гэта факт. Вось і прыдумалі яны такое зверства.

Віцьку я знайшоў на беразе ляснога балотца. Глядзеў ён на тое балотца задуменна і летуценна неяк, як глядзяць на нешта прыгожае.

— Памятаю, дзядзька Антон, як прачнуўся я аднойчы ноччу, а мама побач з ложкам маiм стаіць, а ў руках нож. Ударыла б ці не? Цяпер і не важна гэта. Выцерпеў я ад яе шмат усяго. І вось яна там, у доме гэтым. І трэба падумаць. Падумаць і зрабіць выбар.

— Што тут думаць? — кажу яму. — Нічога ўжо не выправіш. Немцы і нашых з атрада, і вясковых пазабіваюць. Нельга туды хадзіць. Але мы ім яшчэ крыві пап'ём. Білі іх і біць будзем. І за вёску нашу адпомсцім, як за майго бацьку. Мы ўжо шмат чаго ім зрабілі. Адпомсцілі ўжо, і працягнем, не спынімся.

— Добра мы адпомсцілі, дзядзька Антон. Гэта дакладна. І праўда на нашым баку. Таму і радзіму нашу мы абаронім. Будзе яна вольная. Толькі трэба яшчэ крыху пачакаць. Але ўсё-ткі кожны павінен выбраць сваю вайну. Вырашыць для чаго ён ваюе і ў імя чаго ці каго прыносіць сябе ў ахвяру. Я так думаю.

— Нешта ты неяк складана кажаш, Віця.

— А ці праўда я табе быў як сын, дзядзька Антон?

Не чакаў я такога пытання. Але адказ на яго ведаў даўно.

— Так, — адказаў я яму, і паглядзеў у начное неба.

Пайшоў ён спаць. А мне неяк неспакойна было.

А раніцай даведаўся я, што сышоў Віцька ў ноч яшчэ з трыма таварышамі. Падкраліся яны да немцаў у нашай вёсцы і многіх перабілі. Спрабавалі да таго самага дому прабіцца, дзе людзей трымалі. Віцька мой загінуў апошнім. Кажуць, падарваў сябе гранатай разам з немцамі. Дом з жыхарамі спалілі, як і амаль усю вёску.

Доўга я сядзеў нерухома, успамінаючы Віцьку. І тады мне першы і апошні раз здавалася, што здзейсніў я нейкую жудасную памылку, але так і не магу зразумець якую. А слёз чамусьці не было.

— Марчук, што нам цяпер з дзіцём вашым рабіць? — пачуў я пытанне камандзіра.

Я паціснуў плячыма, а потым глуха прамовіў:

— Не ведаю.

— Як яго хоць клічуць, дарэчы?

Я памаўчаў і падняўшы на камандзіра вочы проста адказаў:

Канатус

— Сяргей Арменавіч Лапаткоў? — спытаў мяне Эдуард афіцыйным тонам.

Я адчуў, што мой пухнаты «дварняковы» кот, вялікі і чорны, зноў вырашыў паджартаваць. Ён звяртаўся да мяне так афіцыйна, калі збіраўся мяне падражніць.

— Чаго табе, Эдуард? — спытаў я.

— Як чаго? Ты ж сам хацеў пагаварыць пра жыццё пасля эпідэміі? — спакойна, але не без ценю хітрай іроніі ў голасе, прамовіў кот.

— Так? — спытаў я, адчуваючы няўпэўненасць.

— Ну так, — пацвердзіў кот.

— Хм, — сказаў я шматзначна.

— Уся справа ў тым, што тут неабходны канатус, — сказаў кот.

— Што-што? — удакладніў я.

— Канатус гэта патрэба ў самаразвіцці. Вось ты, да прыкладу, не скончыш жа развіццё з-за віруса? Ты будзеш працягваць як мінімум таўсцець…

— Гэта яшчэ пытанне хто тут больш таўсцее, — вызвiрыўся я — Вунь ты сам глянь, як на сваім сухім карме з вітамінамі ад'еўся.

— Не важна, — адказаў кот. — Важна, што ты зможаш зрабіць нарэшце тое, пра што марыў.

— І аб чым гэта я марыў?

— Прачытаць кнігу Фіхтэ. Памятаеш, табе яшчэ ва ўніверы страшна спадабалася слова «Фіхтэ». Ты яшчэ думаў, што гэтае слова для няветлівай адмовы.

— Не было такога, — удакладніў я.

— Было-было, — адказаў кот. — Успомні лепш, як Машка Волкава на трэцім курсе сказала табе, што ў яе ёсць эпiкантус, а ты адразу закахаўся і ўяўляў сабе, дзе гэты эпiкантус ў яе знаходзіцца.

Я злёгку пачырванеў, або па меншай меры мне так здалося.

— Ты ж і цяпер яшчэ часам успамінаеш Машу? Праўда? Вось вазьмі і напішы ёй неяк у сацыяльнай сетцы.

— Ну-у-у-у, — працягнуў я, — я ж жанаты. Як жа Наташа?

— Наташа?

— Так.

— А мы ёй не раскажам, — працадзіў кот і па-злачынску падняў вусы.

— Ага, вядома! — кінуў я злосна.

— Добра, не важна. Не важна, што ты будзеш рабіць, але галоўнае, каб ты быў у канатусе. Не хочаш здрадзiць жоначку? Ну і малайчына! Але гэтая ізаляцыя на карантыне паставіла складаныя пытанні перад нашай сям'ёй, праўда ж? Калі вы не можаце не лаяцца хоць бы на працягу двух тыдняў, якія праводзіце ў шчыльным кантакце…

— Што значыць у шчыльным кантакце? — удакладніў я.

— Як што? 24 на 7 адно з адным, — адрэзаў кот. Хiба ж толькі ў прыбіральні і ў краме не разам, а ўвесь астатні час «тугезер», так бы мовіць. І ты ўжо гатовы прыдушыць жонку падушкай ў сне…

— Зноў хлусіш, — сказаў я холадна. — Завязвай, Эдуард.

Кот хмыкнуў, а потым прыстукнуў лапамі па стале і прамурчаў сабе ў вусы.

— Добра, хочаш зачыняць вочы на праўду — справа твая. Але я б раіў быць са мной шчырым. Калі ўжо ты не можаш прызнацца ў сваіх жаданнях хатняму гадаванцу, то нядзіўна, што і жонцы да гэтага часу не сказаў, чаго хочаш у ложку…

На гэты раз я дакладна пачырванеў.

— Ну я… Я…

— Ды хопіць мармытаць, — перабіў кот. — Скажы шчыра, што хочаш паспрабаваць утрох. Вось як раз Машу Волкаву можна было б паклікаць, з яе эпiкантусам.

— Можа лепш абмежавацца Фіхтэ, — нясмела прамовіў я, і потым умольна паглядзеў на ката, а той хмыкнуў і сказаў:

— Фіхтэ спатрэбіцца для іншага.

— Ды кінь глупствы гаварыць, — сказаў я, асмялеўшы. — Жартачкі плоскія! Ты сам разумееш пра што я — пра тое, што для твайго канатуса хопіць і простага чытання даўно заўважанай кнігі.

— Слабак, — адказаў кот, скептычна памахаўшы галавой.

— Хто? Ды сам ты слабак! Я, між іншым, вучыўся і паралельна працаваў на двух працах. Паспрабавалі б так тыя мажоры, якіх мамка з таткай у інстытут чмохнулі, — ускіпеў я.

— А яшчэ ты ўжо два гады збіраешся пачаць бегаць кожную раніцу. Якраз ад атлусцення твайго дапаможа. Але нешта пакуль не пачаў, — заўважыў няўмольны кот.

— Але я бегаў, — паспрабаваў апраўдацца я.

— Хм. Ну так, бегаў ён. І паліць кінуў, і выпіваць па пятніцах, і Наташу можаш больш разiка за ноч узрадаваць.

— Ды што ты ўсё пра гэта? — закрычаў я — не кот, а нейкі сэксолаг, шчырае слова. Пахабнік… Пра сваё асабістае жыццё думай больш. Гэта важна!

— Не важна, — строга сказаў кот. — Гэта ты ў нас павінен быць у канатусе, а не твой кот. Над вашымі праблемамі цябе працаваць. Памяншаць аб'ём сваіх ягадзіц — таксама табе. І, дарэчы, я цябе нагадваю, што вы мяне кастрыравалi… Крыўдна! Ну ды хай так. І чытаць нарэшце гэтага Фіхту…

— Фіхтэ, — паправіў я.

— Не вумнічай, — сказаў кот. — Знайшоўся знаўца філасофіі.

— Дык я ж усё-такі галоўны рэдактар часопіса… і казаць трэба правільна, — сказаў я не вельмі ўпэўнена.

— Ты галоўны рэдактар часопіса «Сельская гаспадарка». У цябе толькі фатаграфіі бульбы і збор буракоў па святах, а ты такі важны, як быццам «Таймс» загадваешь.

Я насупіўся.

— Я ўжо маўчу пра тое, што ты размаўляеш з катом, — заўважыў кот. — Так што трымайся тут прасцей.

Я адвярнуўся ў бок і прадставіў сабе, як не даю Эдуарду корму цэлы дзень, а можа і два.

— А вось пра корм ты нават не думай, — выпаліў кот. — Кармленне гэта святое.

— Гэта як ты… гэта… здагадаўся… — прамямліў я.

— Хм, ты хоць ведаеш, што насамрэч я Варгін, а не Эдуард, — прамовіў кот і ўстаў у гордую позу.

— Хто? — не зразумеў я.

— Вось адразу відаць, што не адсюль родам, — працадзіў мне скрозь зубы кот і насмешліва дзьмухнуў у мой бок. — Гэта ж такі чароўны чорны кот з беларускай міфалогіі.

— Ды хопіць ужо хлусіць! — выпаліў я і патрос у паветры кулаком.

— Увогуле, падводзячы вынікі, — сказаў кот памахваючы лапкай і важна паварушыўшы вусамі. — Пасля гэтай эпідэміі, ты, нарэшце, пачнеш жыць, а не рэпеціраваць. Часу на разварушванне няма. Твая задніца павінна стаць танчэй, жонка шчаслівей, а зарплата больш. Дзеля зарплаты яшчэ, вядома, прыйдзецца папацець. Гэты псеўдаапакаліпсіс — табе намёк. Завяжы з пустымі марамі і пачні марыць правільна, у працэсе рэалізацыі задуманага. Зразумеў, лапа? Глядзі мне. Канатус! Памятай, што павінен быць канатус!

Я радасна кіўнуў. І тут кот раптам стаў на заднія лапы і загаварыў вельмі мяккім і ліслівым голасам:

— Калі пачуеце тры вы прачнецеся, Сяргей. Раз, два, тры.

Я адкрыў вочы. Аказалася, што я зручна для сябе ляжу на кушэтцы ў доктара Ісаака Фендэльмана. Побач сядзела Наташа.

— Ну вось вы і прачнуліся. Сеанс гіпнозу скончаны, — ласкава прамовіў псіхааналітык. — Вы вельмі добра паддаецеся ўздзеянню. Не ад кожнага пацыента можна дамагчыся такога якаснага апускання ў транс.

Мы горача падзякавалі доктару, нацягнулі маскі і выйшлі з кабінета. Было цудоўнае надвор'е — зусім не апакаліптычнае. Трэба было яшчэ заехаць у зоамагазін і купіць напаўняльнік для кацінага туалета. У Эдзіка (ці як там яго на самай справе клiчуць) ён расходаваўся вельмі хутка.

— А хто такая гэта Маша Волкава? — спытала Наташа. — Раскажы падрабязней.

Я сумеўся, а жонка раптам падміргнула і весела сказала:

— А ведаеш, я таксама даўно хачу паспрабаваць утрох. Вось перажывем канец света і…

Шымонка

3 студзеня 2016 года

Маё імя Шымон Лявінскі. Гэта мой дзённік пра вяртанне на радзіму продкаў — Беларусь. Я буду пісаць яго на беларускай мове, якую мне ўдалося вывучыць за дзевяць месяцаў. Гэта, мабыць, сімвалічна. За гэты тэрмін ува мне нарадзіўся беларускі габрэй. А можа быць ён ніколі і ня паміраў, бо памяць той зямлі, на якой мае продкі жылі стагоддзямі, не магла проста так сысці з душы маёй. Вучыць было не так цяжка, бо ў мяне з дзяцінства велізарныя здольнасці да моў. Акрамя таго, я ўжо ніштавата ведаў рускую, якая даволі-такі падобная да беларускай, як, зрэшты, і іншыя славянскія, з якіх я ведаю польскую і сербскую. Дастаць падручнікі беларускай, тут у Тэль-Авіве, было неверагодна цяжка. Але ў нас добрая і развітая краіна і тут можна дастаць сапраўды шмат усяго. Я вельмі люблю Ізраіль, але нешта ў глыбіні сэрца кажа мне, што далёкая і загадкавая Беларусь можа стаць маёй сапраўднай радзімай.

Цяпер мне семнаццаць гадоў. У мяне няма ніякай вядомай мне радні ў Беларусі. Я еду туды і нават сам не ведаю, чым мяне сустрэне гэтая халодная краіна, пра якую ніхто толкам нічога не можа сказаць. Я стараўся шмат чытаць у інтэрнэце, але на англійскай пра Беларусь амаль не пішуць. Трохі больш мне ўдалося даведацца, калі я вывучыў беларускую. Але, як я зразумеў, гэтая мова не вельмі папулярная ў Беларусі. Гэта здаецца мне дзіўным. Можа я здолею зразумець, чаму так адбываецца, калі апынуся на беларускіх землях.

Мае продкі жылі на захадзе беларускіх земляў. Тады гэта была Расійская Імперыя. Родным горадам быў для iх Гродна. Вось і ўсё, што я ведаю з расказаў старэйшых. Яшчэ бацька крыху ўспамінаў аб цэлым габрэйскім квартале ў Гродне, пра тую неверагодную атмасферу, што там панавала. Але ён ведаў гэта па расказах дзеда, якія слухаў не вельмі ўважліва. Таму сувязь з той зямлёй зараз у нас амаль страчана ў памяці нашай. Але не ў сэрцы.

Сям'я падтрымала мяне ў рашэнні ехаць. Вядома, яны былі вельмі здзіўлены маёй цікавасцю да Беларусі і яшчэ больш маім рашэннем туды паехаць. Але яны добрыя і разумныя людзі. Яны сказалі, што, мабыць, гэта мой шлях, прайшоўшы па якому я змагу больш даведацца пра сябе.

Раней я працаваў у фірме бацькі. Гэта вялікая і цікавая праца. І яна прыносіла немалы прыбытак. Так што грошы на паездку ў мяне ёсць.

Такім чынам, усё гатова. Я крыху хвалююся перад сустрэчай з Беларусю. З Гродна — горадам продкаў. У наступны раз я напішу ў гэты дзённік ужо пасля прыбыцця туды.

26 студзеня 2016 года

Я ў Гродне. Спачатку аб менш важным: пра тое, як я тут уладкаваўся. Я арандую маленькую кватэрку, у мініятурным доме з жоўтай цэглы. Ён здаецца даволі старым. Ён стаіць на вуліцы Рэйманта. Дзеля цікавасці я зазірнуў у інтэрнэт, каб даведацца хто такі Раймант. Аказалася, што гэта польскі пісьменнік, лаўрэат Нобелеўскай прэміі. Мне сорамна, але я нават ніколі не чуў пра яго, а ён жа атрымаў такі ганаровы трафей. Я плачу вельмі маленькія грошы за гэтую кватэру. Вакол шмат дрэў, і калі стане цёпла, яны напэўна заквітнеюць.

Цяпер пра надвор'е. Тут не так холадна, як я думаў. Маёй цёплай курткі больш чым дастаткова для таго, каб сагрэць мяне. Але я б хацеў пабачыць лета ў гэтай краіне.

Зараз аб больш важных рэчах. Пра сам горад. Я бачыў яго на выявах, але ўсё-ткі ён перасягнуў мае чаканні. Увесь ён ляжыць на земляных пагорках. На гэтых пагорках стаяць замкі і вялікія каталіцкія храмы. Па мерках Еўропы усё тое, што пабудавана на пагорках — даволі старое. Падзяляе горад даволі вялікая рака. Яна называецца Нёман. Непадалёк ад самага цэнтра горада ёсць густы, хвойны лес. Такім я ўяўляў сабе Шервудскi лес, калі чытаў пра Робін Гуда. Толькі гэты лес мае добраўпарадкаваныя сцяжынкі. Завецца ён Пышкі.

Мне яшчэ шмат трэба будзе ўбачыць у горадзе маіх продкаў. Я адчуваю ў ім нейкую асаблівую… я нават не ведаю, як перадаць гэта словамі. Гэта сапраўды асаблівае месца. Але ўсё ж такі мне здаецца, што Гродна — не зімовы горад. Тут шмат паркаў, пагоркаў і далін. І яны маюць патрэбу ў цяпле, каб заквітнець і радаваць чалавека.

Аказваецца, што беларуская мова не проста не вельмі папулярная тут. На ёй наогул ніхто не размаўляе. Мне так і не ўдалося пачуць яе на вуліцах. Яна ёсць толькі на шыльдах (трохі), і на мясцовым тэлебачаннi (таксама трохі). Але гэта не ўсё. Мясцовыя нават не маглі мяне нармальна разумець, калі я звяртаўся да іх на беларускай. Спачатку я думаў, што з-за майго вымаўлення. Але калі я паспрабаваў гаварыць з імі па-руску яны выдатна мяне разумелі, хоць маё рускае вымаўленне таксама, відавочна, не ідэальнае. Акрамя таго, мне падалося, што іх раздражняя і насцярожвая мая беларуская мова. Усё гэта здалося мне дзіўным. Цяпер я гавару на рускай. Не хачу бянтэжыць гараджан. Мне трохі шкада, што яны не хочуць гаварыць на мове сваіх продкаў, якую павінны былі ведаць і мае продкі габрэі. Некаторыя словы беларускай мовы гучаць вельмі звонка і прыгожа. Таму я хачу працягваць гэты дзённік на беларускай. Гэта крыху сумна і смешна, тое, што мова гэтага народа не патрэбная яму самому, але патрэбная такому замежнiку як я.

8 лютага 2016 года

Я наведаў два гарадзенскіх замка, што стаяць на высокіх пагорках, якія тут называюць гарамі. Яны не здаліся мне падобнымі на сапраўдныя замкі, такія як бываюць у казках і гістарычных фільмах. Не-не! Адзін з іх — гэта не вельмі прыгожы палац з калонамі. Ён завецца Новы замак і ўпрыгожаны вялікім савецкім гербам і шпілем з чырвонай зоркай. Я б падумаў, што яго будавалі ў савецкія часы. Але пахадзіўшы па музеі, і паглядзеўшы экспанаты, я зразумеў, што яго проста перабудавалі і раней ён быў падобны на еўрапейскі палац. Ад таго часу засталіся вароты з прыгожымі скульптурамі сфінксаў. Мне здаецца, што дакладна такія ж я бачыў у Вене. Першапачатковы выгляд гэтага замка мне спадабаўся значна больш. Хоць вялікі савецкі герб таксама па-свойму цікавы. Другі называецца Стары замак. Гэта проста нейкі брыдкі будынак і рэшткі старых каменных сцен. Здаецца, гэты замак будуць аднаўляць і зробяць такім, якім ён быў раней. У абодвух замках музеі, у якіх няма амаль нічога сапраўды цікавага. Трохі старой зброі рыцараў, нейкія карціны і нават нешта савецкае. Хоць мне спадабаліся некаторыя залы Старога замка. У іх адчуваецца, што гэта ўсё ж такі нейкі стары будынак, дзякуючы тоўстым сценам і цяжкім скляпеннях. Са двара гэтага замка адкрываецца цудоўны від на раку і лес удалечыні. А яшчэ на незвычайную царкву, напалову драўляную і напалову каменную. Яе каменная частка выглядае па-сапраўднаму старажытнай. Гэта царква — Каложа. Яна мне вельмі спадабалася, сваёй незвычайнасцю. Такога я яшчэ не бачыў нідзе.

Недалёка ад замкаў ёсць Харальная сінагога. Вялікая і пышна ўпрыгожаная. Асабліва прыгожа яна выглядае з боку парка, які аддзяляе ад сінагогі вялікі абрыў. Круты будынак!

Мясцовая габрэйская грамада прыняла мяне радасна. Хоць яны і былі здзіўлены маім рашэннем пераехаць з Ізраіля ў Беларусь. Некаторыя з іх мараць пра Ізраіль, ім складана зразумець навошта мне гэтая краіна, гэтая халодная Беларусь. Мясцовая абшчына вельмі маленькая. Але гэта добрыя людзі. Яны пасмяяліся над тым, што я спрабаваў размаўляць з беларусамі па-беларуску. Адзін малады хлопец — Натан, патлумачыў мне, што беларусы амаль грэбуюць сваёй уласнай мовай, хоць і ёсць тыя, хто яе вельмі любiць і нават выкарыстоўвае у паўсядзённым жыцці. Але такіх мала.

Напішу трохі аб больш простых рэчах. Цэны ў крамах тут прыкладна як у Еўропе. Але Натан патлумачыў мне, што заробкі беларусаў значна менш еўрапейскіх. Самі беларусы ў асноўным вельмі спакойныя і звычайна ветлівыя, хоць і не вельмi ўсмешлівыя. Я бачыў тут і велізарную колькасць цемнаскурых прыезджых. Раней я думаў, што ў Беларусі не будзе наогул ніякіх замежнікаў. Але аказалася, што тут шмат студэнтаў з Афрыкі. Яшчэ я думаў, што тут значна больш п'юць гарэлку. Але сапраўды п'яных людзей тут не так і шмат. Тут яшчэ вельмі чыстыя вуліцы. У параўнанні з Парыжам гэта проста нейкая стэрыльная лабараторыя. Тут даволі шмат паліцыі, якая называецца міліцыя. Натан сказаў, што тут амаль няма сур'ёзных злачынстваў.

29 лютага 2016 года

Натан паказаў мне габрэйскую спадчыну горада. Аказваецца, за ракой была драўляная сінагога. Дзіўны будынак. Ніколі не бачыў падобны. Але цяпер ён існуе толькі на фотаздымках. За Харальнай сінагогай, быў цэлы яўрэйскі квартал. У горадзе яшчэ шмат сінагог. Яны значна меншыя, чым Харальная і не такія цікавыя. Аказваецца, у горадзе нарадзілася шмат вядомых габрэяў: паэт Найдус, Пол Бэран, які быў адным са стваральнікаў інтэрнэту, гангстэр Меер Ланскі, мастак Бакст.

За ракой да гэтага часу захоўваюцца старыя габрэйскія могілкі, усе зарослыя лесам.

Але самыя моцныя пачуцці ў мяне былі, калі мы ўвайшлі на тэрыторыю былога гета. Там нельга ўбачыць нешта асаблівае, акрамя помніка ў гонар габрэяў на браме, але я адчуваў фізічна частку болю майго народа, калісьці сабраную тут у адну вялікую раку, па якой душы іх прымушалі плыць бязлітасныя каты. Гэта былі дзіўныя, страшныя і незабыўныя хвіліны. Я не мог доўга знаходзіцца ў тым месцы.

3 сакавіка 2016 года

Тут усё яшчэ даволі холадна. Вельмі змрочна. Але я ўжо прызвычаіўся. Распавяду пра свае пачуцці. Я ўжо даволі доўга ў Беларусі. Самыя дзіўныя мае надзеі апраўдаліся. Гэты горад — Гродна, мне сапраўды спадабаўся. Хоць я працягваю думаць, што ён стане значна прыгажэйшы, калі сюды прыйдзе цяпло. Тут вельмі шмат габрэйскага. Гэта проста трэба ўмець заўважыць пад пластамі іншых культур. Гэта сапраўды прарадзіма майго народа, і тут ён жыў стагоддзямі, уцёкшы ад жорсткіх людзей, што прыгняталі вандруючы Ізраіль.

У Беларусі савецкі сцяг і мне кажуць тут, што Беларусь вельмі савецкая. Я ніколі не жыў у Савецкім Саюзе, і мне няма з чым параўнаць. Але я ўяўляў сабе камуністычныя краіны прыкладна такімі. Я не так дрэнна стаўлюся да камунізму, бо Карл Маркс быў такім жа габрэем як і я, але ўсё-такі не магу зразумець навошта камунізм патрэбен Беларусі цяпер, калі ў яе ёсць магчымасць зрабіць усё, як у Еўропе. Або Ізраілі.

Аднак узнікае пытанне: што мне рабіць тут? Грошай маёй сям'і хопіць з запасам на жыццё ў гэтай небагатай краіне, але я не хачу заўсёды сядзець на шыі ў бацькоў. Знайсці працу тут не могуць нават мясцовыя, таму і мне, відавочна, будзе няпроста гэта зрабіць. Акрамя таго, мне растлумачылі ў суполцы, што знаходзячыся тут я павінен яшчэ і плаціць нейкі дзіўны падатак, які мясцовыя называюць «падатак на дармаедства». Гэта невялікая для мяне (і вялікая для мясцовых) сума. Але я не разумею чаму я наогул павінен плаціць за нешта паветранае. Гэта нейкі збор з сярэднявечнай Еўропы, нешта накшталт даніны сялян для феадала, якую яны выплачвалі зайцамі. Такое я бачыў у адным галівудскім кіно.

У гэтай краіне няма дэмакратыі і працы, а жыхары не любяць уласную мову. Тут шмат дзіўных падаткаў і даволі холадна. І ўсё ж такі я ўжо трохі палюбiў яе.

7 красавіка 2016 года.

Сёння дзіўны і даволі цёплы дзень. Я гуляў на поле за Харальнай сінагогай, дзе калісьці быў габрэйскі квартал, і раптам заўважыў дзяўчыну мастачку, якая сядзела на невялікім зэдліку і малявала саму сінагогу. У яе былі залацістыя валасы. Я бачыў толькі яе профіль. Яна была такая засяроджаная на сваёй працы, а сонца залівала яе з ног да галавы сваім святлом. Ніколі яшчэ я не адчуваў столькі пяшчоты да якога-небудзь чалавека. Вось так проста. Убачыў і адразу зразумеў, што гэта мая дзяўчына. Я хацеў загаварыць з ёй. На шчасце, у мяне быў час падумаць і сабрацца, бо яна нікуды не сыходзіла, а проста сядзела і малявала. І я падышоў. Не ведаю, як я наважыўся. Але я наважыўся. Насуперак маім страхам, дзяўчына прыняла мяне добра, мы лёгка разгаварыліся, таму што яна была вельмі ветлівая. Яе клічуць Марыя. Гэта дзіўна, але яна таксама габрэйка. Дакладней габрэйка толькі па маме. Іх сям'я ўжо даўно жыве ў Гродне. Падчас Другой сусветнай яе продкі жылі непадалёк ад Гродна і змаглі выратавацца ад немцаў. Я… як гэта напісаць… Ах так! Я зачараваны ёю. Вось добрыя словы.

9 красавіка 2016 года

Мая новая сяброўка ведае Гродна і яго гісторыю вельмі добра. Гэта цудоўна. Сёння разам з Машай мы заходзілі ў Фарны касцёл. Гэта велізарны каталіцкі храм. Хай ён і не частка нашай культуры, але ён сапраўды выдатны. Асабліва мяне ўразіў галоўны алтар гэтага храма. Ён проста грандыёзны! Не памятаю, каб я бачыў яшчэ дзесцi ў Еўропе нешта падобнае. Надвор'е было не вельмі добрае, але мы гулялі з Машай і не адчувалі нічога іншага, акрамя радасці. Гэта штосцi… што я не магу апісаць словамі.

15 красавіка 2016 года

Я закаханы. Як гэта сказаць… Вельмі моцна. Як кажуць на рускай: «по ушы». Я так мала ведаю Машу… Дакладней я ведаю яе на вельмі доўга. Але адчуваю, што ведаю яе ўсё жыццё. Вось менавіта так і кажуць закаханыя дурні, у рамантычных фільмах — і я мог бы быць адным з іх. Хоць я і не герой фільма. Але галоўнае, што адбылося сёння: мы стаялі на высокім беразе ля Нёмана і трымаліся за рукі, а вецер шкуматаў нашыя валасы. І я пацалаваў яе… Не, гэта не быў наш першы пацалунак. Першы раз мы пацалаваліся два дні таму, калі я праводзіў яе. Але менавіта гэты пацалунак на абрыве я хацеў бы запомніць, як наш першы. Здавалася, што мы з ёй сам на сам у гэтым горадзе. Вецер шумеў у лістоце над нашымі галовамі. І я ведаў, што рашэнне прыехаць сюды было лепшым у маім жыцці.

20 красавіка 2016 года

Маша гасцюе ў мяне. І я прапанаваў ёй пагуляць у шахматы, якія прывёз з сабою з Ізраіля. Маша, вядома, умее гуляць у шахматы, бо яна габрэйка. Так я сказаў ёй смеючыся, і яна таксама засмяялася. Люблю яе смех. Ён пяшчотны і звонкі адначасова. Яе залатыя валасы і неверагоднага адцення блакітныя вочы… Гэта як сон, у якім хочацца быць. Я пішу столькі глупстваў. Я закаханы дурань. Каханне, як габрэйская мама — хоча цябе кантраляваць і ў яе гэта атрымліваецца.

4 мая 2016 года

Мы каталіся з Машай на тралейбусах. Гэта жудасна дзікі тып грамадскага транспарту, тут у Гродне. З канцовай на канцовую. І калі мы вярталіся на ім апошні раз, было ўжо позна і ў салоне не было нікога акрамя нас і нейкай бабулькі з дзіцём. І мы цалаваліся з Машай, пакуль міма нас, за акном, праплываў гэты спакойны, вячэрні горад, вузкія вулачкі ягонага цэнтра. Гэтыя дні — дажджлівыя. І мы часта з Машай проста слухаем, як кроплі падаюць на падаконнік маёй кватэркі на Рэйманта. Кап-кап-кап. Здаецца, так перадаецца гук дажджу на беларускай.

5 мая 2016 года

Сёння я купіў гітару. Добрых і дарагіх гітар мне тут выявіць не ўдалося, але і гэтая гучыць не так дрэнна. Цяпер я магу граць Машы. Ёй вельмі падабаецца, як я граю на гітары, і толькі тут я зразумеў для чаго бацька прымушаў мяне вучыцца граць. Гэтыя струны звіняць, як мая душа. Гэта каханне! Каханне, як гітарныя струны — радуе і дапамагае спяваць, але часам рвецца. Ну вось! Я зноў нясу нейкую лухту.

6 жніўня 2016 года

Я даволі доўга не пісаў у гэты дзённік. Калі чалавек так моцна закаханы, яму хочацца не апісваць свае дні, а проста перажываць іх і спадзявацца, што яны не скончацца. Я меў рацыю. Горад сапраўды стаў выдатным з надыходам цёплых дзён. Заквітнелі паркі, у далінах цячэ вада. А пагоркі пакрытыя зялёнай травой. І пасярод гэтага ўсяго мы гуляем з Машай. І сёння яна сказала мне, што я стану бацькам. Няма такіх слоў, якія дапамаглі б мне выказаць тое, што я адчуў. Мы яшчэ такiя маладыя, але я вельмі рады і зусім не шкадую.

Мы марым ажаніцца тут. Але спачатку я хачу адвезці Машу ў Ізраіль. Спадзяюся тата і мама ўзрадуюцца знаёмству з ёй. Я гэтага вельмі хачу.

19 жніўня 2016 года

Маша бачыла дзіўны і страшны сон. Як быццам я загінуў у тэракце. Гэта яна бачыла вельмі выразна. Выбухнуў аўтобус, у якім ехаў я. Яна прачнулася і доўга плакала, а я не мог яе супакоіць. «Ну што ты, гэта ж проста сон», — казаў я ёй. Шчыра кажучы, я зусім не веру ў такія сны. І я зусім не рэлігійны. Унутрана я толькі пасмяяўся над гэтай сітуацыяй, хоць Маша, мне падалося, вельмі сур'ёзна гэта ўсё ўспрыняла. Гэта даравальна, бо яна мастачка і вельмі ўражлівая. Дарэчы, яна даволі моцна змянілася пасля нашай сустрэчы. Раней яна жыла адна, калі не лічыць чатырох котак, і была феміністкай. Цяжка зусім не быць феміністкай, калі ты жывеш адна і ў цябе чатыры коткі. Так мне казала адна весёлая сяброўка Машы. Калі пазнаеш беларусаў бліжэй яны ўжо не здаюцца такімі моцна панурымі.

26 верасня 2016 года

Вось і прыйшоў час развітвацца, Гродна! Але развітвацца не назаўжды. Хутка мы з Машай вернемся да цябе, выдатны зялёны горад, горад пагоркаў і прыгожых сінагог, у якім я сустрэў сваю жонку… Будучую жонку. Мы вернемся і пажэнімся ў гэтым горадзе. Абяцаю. Калі, вядома, я не падарвусь у аўтобусе, х-аха-ах. Часам я ўспамінаю гэты Машын сон і смяюся над ім. Але яна гэтага не любіць. Я таксама працягну пісаць гэты дзённік на беларускай мове. Абяцаю! Маё маўчанне будзе азначаць толькі адно — я сапраўды выбухнуўся.

Алёшка

Завуць мяне Аляксей Міхайлавіч. Мне дзевяноста гадкоў. Як жа яшчэ могуць пачынацца дзённікі і не ведаю нават. Гэта вось мой дзёньнік, які я цяпер буду весці, каб гаварыць хоць з кімсцi. У вёсцы нашай я жыхар апошні. Застаўся адзін стары дом, на ўскрайку леса. І ў доме гэтым адзін стары дзед — я. А як памерла мая Лукошка… Ну гэта котка мая. Котка Лукошка. Ну дык вось, як памерла яна, дык і зусім мне стала сумна і гаварыць мне наогул здаецца няма з кім…

Пасля вайны працаваў я нават інжынерам. Адукацыю ў горадзе-героі Мінску атрымліваў. Быў, хiба ж, на добрым рахунку… Ды потым да жонкі ў вёску перабраўся… А потым і ў сваю родную вярнуўся. Тады тут людзі жылі. Сем'яў трыццаць — не менш.

Ну дык былі ж тады часы… А цяпер вось пагаварыць няма з кім. Ну не з курыцай жа тупой гавэндзiць. Курыца яна цьфу і расцерці, дурная птушка. Ну дык i вось… Пра што гэта я?

Ах так… Пісаць мне яшчэ вочы даюць. Хоць і дзіўна гэта для мяне, але бачу я цалкам нядрэнна нават. Калі выходжу на ўзлесак гляджу на елкі і нават іголачкі бачыць магу.

Памятаю, вось гэтак жа добра бачыў я і старшыню нашага калгасу, у пяцьдзесят другім годзе, калі яго на нейкай калымазе павезлі ў горад. Казалі, што ён быў фашысцкі прыхвасцень. А толькі быў ён на самай справе партызан і фашыстаў біў не горш за многіх іншых. Але тады было ўсё адно. Ты грыб аль не ты, а лезь у рондальчык, калі так вырашыць кухар.

Жонка мая дык з'ехала даўно. Не хацела ў глушы гэтай жыць. Што ж рабіць. Адпусціў я яе тады. Цяпер вось часам і шкадую. Гадкi ішлі, а дакладней, ляцелі…

Быў такi час, калi я тут сябраваў з бабкай Франкай. Ну як сказаць сябраваў: хутчэй ужо не пераносілі мы адно аднаго, але гутарылі рэгулярна. Ну таму што з кім жа яшчэ гутарыць тут у глушы гэтай…

Адзінота прымушае рабіць дзіўныя рэчы, нават калі табе аднаму добра. Вось і мы з Франкай: адно аднаго не любім, а сустракаемся і гадзінамі гаворым. А часам і лямантуем гадзінамі. Спрачаліся з ёю, ох, як. Але потым зразумеў я адну рэч. Секчы дровы часцяком больш карысна для здароўя, чым секчы чужыя ілюзіі. Вось! Разумна як сказануў-та. На мяне находзіць часам, і я вось такія рандэля выдаю. Ну дык вось… Перастаў я ўжо з Франкай спрачацца. Хай баба будзе задаволеная, думаў. А яна ўсё чакала і дзівілася, а аднойчы і кажа: «Што ты, Міхалыч, спрачацца-та са мною перастаў? Стаміўся, ці што? Можа табе травак якіх для сну даць?» Забралі яе ў горад унукі, даўнютка ўжо. Я вось сумую часам па ёй.

— — — — —

Сёння мне адзін малайчына павінен быў дроў падвесці. У суседнюю вёску ездзіць ён. Там жа тое… Там народу пабольш будзе. Ну і да мяне ён павадзіўся. І дроўцаў, і прадуктаў падвозіць малёх. Дзякуй яму, чаго там. Так і жыву.

— — — — —

Хадзіў сёння ў лясок, у раён балотца нашага. Балотца гэтае спрадвеку называлі Гаштолька. Кажуць, што там князь літоўскі Гаштольд замак свой каменны ўтапіў. З замка таго як бы агеньчыкі бывае што падымаюцца. Ну па начах, вядома, робіцца такое. Гэта быццам ваяры князя з паходнямі скачуць. Але байка гэта і нічога больш. Балотныя агні, як адзін разумны чалавек неяк тлумачыў нам у годзе гэтак… Эх, не памятаю ў якім годзе, ды і што тлумачыў не памятаю, але толькі памятаю, што не ваяры гэта ніякія. Няма там такога. А ўсё-ткі я туды па начах хадзіць баюся. Хоць і то скажу, што і хадзіць туды па начах няма чаго. Хіба што папараць-кветку пашукаць. Бо хто знойдзе яе той і ўладу мець будзе. Такая ёсць лягенда. Толькі вось навошта мне ўлада. Мне дык яна ні да чаго ўжо. Ах вось! Яшчэ ўспомніў, што пра балота тое балбаталі. Казалі людзі, што немцы там патапіліся. Разам з танкам сваім у прыдачу. Глупства гэта. Хіба туды б танк той прайшоў. Глупства.

— — — — — —

Лепш за суніцы мясцовыя я і не бачыў ніколі. Маю iх сёння лукошка цэлае. Амаль як клубніцы гарадскiя і саладзейшыя нашмат. Вару з ягадак лясных сочыва. Узімку дык яно яшчэ як спатрэбіцца.

— — — — — —

У ноч сёння была навальніца страшная. Спаць не мог. Хацеў ужо напісаць што-небудзь у дзённік гэты, але пры свечках пісаць цемнавата мне. Нiколi ў вёсцы нашай электрычнасці не было. Была б лямпа з лямпачкай, дык і святла б хапіла. А так… Не пісаў я нічога, толькі на навальніцу тую глядзеў. Успышкі тутака хвоі асвятлялі белым святлом… I тут я і ўбачыў… Людзей убачыў. Стаялі на ўскрайку ў шэраг. Па-дурному гэта, але падумаў я пра воінаў князя таго балотнага — Гаштольда. Вочы працёр. Гляджу, а ўжо і няма нічога. Здалося, ясны пень. Зараз, калі з раніцы пішу гэта, дык смешна мне, а ўначы было страшна.

— — — — — —

Хадзіў на рэчку нашу. Парыбаліў самую драбніцу. Злавіў худога карася. Хоць і дрэнь дробная, а ўсё лепш, чым нічога. Ды і вадзіца цурчала так… Эх, думаю, добра. Паветра, вада, ды лясок наш. Што яшчэ трэба.

— — — — — —

Устаў тут з раніцы, умыўся ну і пайшоў у лясок, у бок Лысага пагорка. Пра пагорак той балбаталі старыя ў вёсцы, калі я яшчэ хлапчуком быў, што стаяў на ім дом татаркі адной. І калі міма ехаў падарожнік, выскоквала яна, ды і біла яго паміж вачэй булавой булатнай. Таму, ясная справа, капец. А татарка ў дом яго цягнула і там рэзала на кавалчкi, як дзіка якога-небудзь, ну а потым смажыла ды ела. Чаго толькі не казалi людзі. А можа і праўда гэта. Хто ж ведае. Але мне дык не на ўзгорак гэты трэба было. Згарнуў я направа, каля пагорка, ды і да старога крыжа пайшоў. Стаіць там у лесе стары крыж. Жалезны! Кажуць людзі, што паўстанцам супраць цара пастаўлены ён. Там я і малюся часам. Да касцёла бліжэйшага мне тупаць далекавата. Цяжка ўжо. Я ж не хлопчык. А да крыжа гэтага дайсці магу. А потым яшчэ і да каменя вялікага паварочваю. Казала мне бабка адна, якой гадоў сто было, калі я яшчэ хлапчуком босым быў, дык вось казала мне яна, што з даўніх часоў да таго каменю хадзілі людзі, ну як быццам бы маліцца. Папы ды ксяндзы не ўхвалялі тое. Яно і ясна! Але толькі людзі ўсё роўна хадзілі. Вось і я хаджу. Камень той увесь мохам парос. А ў зямлю ўвайшоў глыбока. Дык вось і я да гэтай зямліцы роднай, можна сказаць, прырос.

— — — — — — —

Вось жа дзень сёння. Чакала мяне, можна сказаць, нечаканасць раптоўная. Прыехала да мяне праўнучка. Алеськай клічуць. Жыве-та яна ў Амерыцы, куды яшчэ дачка мая даўным-даўно з'ехала. Рады быў я невымоўна, чаго там. Чайку ёй заварыў, з траўкамі ляснымі. Ну сядзім з ёй, балакаем. Ну і тут кажа яна мне:

— Дзеда, паехалі са мной у Амерыку, га? Чаго табе тут сядзець аднаму, без умоваў чалавечых. А ў нас у Лос-Анджэлесе дом…

— Дом? — у яе пытаю.

— Ага, дом, — кажа. — Давай да нас. У нас там акіян і пальмы, лекары для цябе добрыя, па пляжы шпацыраваць будзеш. На Галівуд паглядзіш.

— Галівуд у нас свой ёсць, — кажу ёй. — Кабак такі ў суседнім сяле быў.

Ну яна смяяцца пачала. Я таксама смяюся, а потым і кажу:

— Ну дык ты, Алеська, хочаш, каб я свой дом кінуў, і лясок свой, і балотца, і ў дзевяноста гадкоў у ваш Лох-Анджэляс паехаў? Каб удалечыні ад радзімы маёй яшчэ пару гадкоў пакруціўся?

— Так, дзеда, хачу, — кажа мне.

Ну я доўга думаць не стаў і кажу ёй:

— Дзякуй дараженькая, што не забылася на мяне. І адкажу я табе на добрую прапанову тваю так: зямля гэтая мне родная, ужо столькі гадоў тут жыву! Усе асінкi з елкамі на памяць вывучыў. І балотца мясцовае, як свае пяць пальцаў ведаю. А вы кажаце: едзь, дзед, са мной!

Бачу яна глядзіць уважліва на мяне. Слухае. Чаёк папівае. Ну і кажу:

— І ведаеш што, Алеська. Паеду я з табой! Паеду, вядома. Чаго я тут не бачыў? Балоты ды лес гэты? Пфф… Нагледзеўся ўжо. Хоць на старасці гадоў чалавекам пажыць. На акіян з пальмамі глянуць. Тут дык і без мяне абыдуцца. І балоты абыдуцца, і лясок, і Старшыня. Паеду, мілая, з найвялікшым маiм задавальненнем.

Абняліся мы з ёй, а ўвечары я яе спаць паклаў, а сам вось пішу сюды апошнія радкі. Пакіну тут дзённік гэты. Хай яго кабаны чытаюць, калі ў хату маю старую забрадуць. Кропка.

Оглавление

Пастэга

  Глава 1

  Глава 2

  Глава 3

  Глава 4

  Глава 5

  Глава 6

  Глава 7

  Глава 8

  Глава 9

Міні-апавяданні з сацыяльнай сеткі

  12 кастрычніка 2017

  24 жніўня 2018

  26 кастрычніка 2019

  16 лістапада 2019

  7 студзеня 2020

  15 лютага 2023

  28 лютага 2023

Выбраныя апавяданні

  Максiмка

  Медальён

  Андрэйка

  Выбар

  Канатус

  Шымонка

  Алёшка